Tarix terminləri lüğəti

bitərəflik

1. Yad mübahisələrə, yabançı tərəflərin mübarizəsinə qoşulmamaq siyasəti.

2. Başqa dövlətlər arasındakı silahlı münaqişə və müharibələrə qoşulmamağı, hərbi-siyasi ittifaqlarda iştirak etməməyi nəzərdə tutan xarici siyasət kursu.

1815-ci ildən belə siyasət yeridən İsveçrə B. statusuna malik dövlətlərə misal ola bilər.

bitikçi

Orta əsrlərdə bəzi Şərq ölkələrində və Azərbaycanda mövcud olmuş katib, yazar vəzifəsi.

İslamiyyətdən öncəki dönəmlərdə türklərdə xaqanların dəftərxanasına rəhbərlik edən baş katib belə adlanıb. Daha sonra uyğurlardan monqollara keçən B. termini Şərqdə və XIII əsrdən başlayaraq Azərbaycanda da geniş işlənib. Dövlətin baş B.-si (uluğ bitikçi) hökmdar tərəfindən təyin olunub. Ona hökmdar sülaləsinin tarixinin yazılması, mədaxil və məxaric xərcləri dəftərlərinin düzgün aparılmasına nəzarət, əmlakın qeydə alınması və s. səlahiyyətlər verilib.

biyar

fars. biqar – müftə, muzdsuz

Feodal torpaq rentasının formalarından biri.

Kəndlilərin feodal təsərrüfatında əvəzi ödənilmədən məcburi gördüyü bütün işlər B. adlanıb. B. rentası şəraitində kəndli vaxtının bir hissəsini öz torpaq sahəsində, qalan hissəsini isə öz iş heyvanları və əmək alətləri ilə mülkədar torpaqlarında müftə işləyib.

blitskriq

alm. blitzkrieg – ildırımsürətli müharibə

Nasist komandanlığı tərəfindən hazırlanmış və rəqib üzərində ən qısa müddətdə tam qələbə çalmağı nəzərdə tutan hərbi strategiya.

blokada

ing. blockade – mühasirə, təcrid

1. Hər hansı ərazinin (ölkə, şəhər, qala və s.) xarici aləmlə bütün əlaqələrini kəsmək məqsədilə onun mühasirəyə alınması.

2. Hər hansı dövlətlər qrupunun, dövlətin və ya onun bir hissəsinin hərbi, siyasi, iqtisadi cəhətdən təcrid edilməsi.

B.-nın təşkilatçıları qarşı tərəfi müəyyən tələbləri yerinə yetirməyə, şərtlərlə razılaşmağa məcbur etmək məqsədilə onun xarici aləmlə bütün əlaqələrin zorakı üsullarla maksimum məhdudlaşdırırlar.

boqdixan

monq. Boqd xaan – müqəddəs hökmdar

Min (1368–1644) və Mancur (1644–1911) sülaləsindən olan Çin imperatorlarının titulu.

bonlar

fr. bon – çek, talon

1. Dövlət, bələdiyyə orqanları və ayrı-ayrı şirkətlər tərəfindən buraxılan, alıcılıq və ödəmə vasitəsi kimi istifadə olunan qısamüddətli borc öhdəlikləri.

2. Müvəqqəti pul nişanları.

3. Dövriyyədən çıxmış, kolleksiyaçılar üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən kağız pul əsginasları.

Cağatay ulusu

XIII–XIV əsrlərdə mövcud olmuş monqol dövləti.

cagir

fars. – hərfi mənası: tutulmuş yer

XVI–XVIII əsrlərdə Böyük Moğol imperiyası dönəmində Hindistanda ən geniş yayılmış feodal torpaq sahibliyi forması.

cagirdar

camaat

ər. – ayrıca bir icma, icmalar ittifaqı

1. Bir yerin adamları, bir yerə toplanmış xalq kütləsi.

2. Qan qohumluğu əlaqələri əsasında təşəkkül tapmış sosial təsisat forması.

Əsasən, Dağıstan mənşəli xalqlar üçün xarakterik olan bu təsisat forması feodal münasibətlərinin təşəkkülü mərhələsində meydana gəlib. Dağıstan Rusiya tərəfindən ilhaq olunduqdan sonra C. ləğv edilib. Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsində Car-Balakən camaatlığı mövcud olub.

3. İslamı birlikdə öyrənmək, dini ayinləri birgə icra etmək üçün toplaşmış dindarlar qrupu.

C., adətən, eyni məsciddə ibadət edir, onun rəhbəri imam adlanır.

camaxatan

fars. – yük yeri

Keçmişdə yaşayış evlərinin daxilində divar batıqlarından ibarət memarlıq kompozisiyası elementi.

C.-nın hündürlüyü 1,5 m, eni 1 m, dərinliyi isə 35–50 sm olub, o, döşəmədən 10–25 sm yuxarıda yerləşib. Buraya ərzaq, paltar üçün sandıqlar qoyulub, yaxud yorğan-döşək, mətbəx əşyaları və s. yığılıb, adətən, C.-ın qarşısı pərdə ilə örtülüb.

canişin

fars. – hökmdarı əvəz edən, müavin

1. Qədim dövrdə və orta əsrlərdə böyük dövlətlərin ayrı-ayrı vilayətlərinə hökmdarın təyin etdiyi rəhbər, başçı.

Sasanilərin Azərbaycana təyin etdiyi hakimlər, habelə xilafət dövründə əmirlikləri idarə edən ərəb sərkərdələri C. adlanıblar.

2. XII–XVI əsrlərdə Rusiyada yerli idarəçiliyə rəhbərlik edən şəxs.

bolşevik çevrilişi

canişinlik

1. 1775–1796-cı illərdə II Yekaterinanın hakimiyyəti dövründə Rusiya imperiyasında 2–3 quberniyadan ibarət inzibati-ərazi vahidi.

C.-i canişin idarə edib. 1796-cı ildə bu sistem I Pavel tərəfindən ləğv olunub.

2. XVIII əsrin sonu–XX əsrin əvvəlində Rusiyanın müstəmləkə ucqarlarında idarəçilik sistemi.

1815–1874-cü illərdə Polşada, 1844–1883 və 1905–1917-ci illərdə isə Qafqazda C.-lər mövcud olub.