Tarix terminləri lüğəti

cəfərilik

Şiə məzhəbi.

Bu məzhəb «On iki imam şiəliyi», «İmamiyyə» və yaxud «İmamilik» də adlanır. C. şiələrin altıncı imamı olan Cəfəri-Sadiqin (təxminən 700–765) adından götürülüb. Həmin dönəmdə imamın tərəfdarları cəfərilər adlandırılıb. C. təliminin əsasında müqəddəs hesab olunan 12 imamın kultu durur. Həmin təlimə görə, məhz 12 imamın sayəsində islamın ilkin saflığını toxunmaz saxlamaq mümkün olub. C. islamda yeganə məzhəbdir ki, müvəqqəti nikaha (siğəyə) icazə verir. XVI əsrdə Səfəvi sülaləsinin hakimiyyəti zamanı C. İranın rəsmi dini elan olunub. Hazırda o, şiə təriqətinə mənsub olanların böyük əksəriyyətini – təqribən 80%-ni əhatə etməklə İranda, İraqda və Bəhreyndə daha geniş yayılıb. Azərbaycanda şiə müsəlmanların, demək olar, hamısı C. məzhəbinin tərəfdarlarıdır.

bonapartizm

1. Böyük Fransa inqilabından sonra Napoleon Bonapartın və 1848-ci il inqilabının məğlubiyyətindən sonra hakimiyyətə keçən Lui Bonapartın hərbi diktaturası.

cəhənnəm

yəh. gehinnom – hərfi mənası: Hinnom vadisi; qədim dövrlərdə Qüdsün bütün zibil və çirkablarının töküldüyü, edam olunmuş insanların cəsədlərinin, ölmüş heyvan cəmdəklərinin və s.-nin atıldığı, şəhərin yaxınlığında yerləşən dar və dərin dərə. Tullantıları yandırmaq və üfunəti aradan qaldırmaq üçün dərənin ortasında həmişə ocaq qalanıb

Əksər dini təlimlərdə əbədi əzablara düçar edilmiş günahkarların ruhlarının məskəni, onlara cəza verilən yer.

C. haqqında təsəvvürlər insan öləndən sonra onun ruhunun yaşaması barədə ibtidai dini inanclardan yaranıb. İslama görə, 7 təbəqədən ibarət olan C.-in üzərindən qıldan nazik Sirat körpüsü keçir. Günahkarlar həmin körpüdən yıxılıb C.-ə vasil olur.

bonapartçılar

XIX əsrdə Fransada yaranmış və Bonapartlar ailəsinin hakimiyyətini bərpa etməyi qarşısına məqsəd qoymuş siyasi hərəkat, habelə bu hərəkatın üzvləri.

B. hərəkatı I Napoleonun ölümündən dərhal sonra 1821-ci ildə təşəkkül tapıb. 1832-ci ildə I Napoleonun yaxın qohumu Lui Bonapart hərəkatın rəhbərinə çevrilib və fransız taxt-tacına iddiasını irəli sürüb. Bir neçə uğursuz cəhddən sonra 1848-ci ildə B. arzularına çatıblar. Həmin il kral devrildikdən sonra Lui Bonapart Fransa prezidenti olub və 1852-ci ildə özünü imperator elan edib. 1870-ci ildə İkinci imperiyanın süqutuna kimi B. ölkədə hakim siyasi qüvvə olublar. XIX əsrin sonunda hərəkat tədricən zəifləyərək siyasi səhnədən çıxıb.

Cəlairilər

1. XII əsrdə Sibirdə, Monqolustanla sərhəddə məskunlaşmış tayfa.

Tarixçi və dövlət xadimi Fəzlullah Rəşidəddinin XIV əsrin əvvəlində qələmə aldığı “Cami ət-təvarix” əsərində C. xarici görkəmlərinə və danışdıqları dilə əsasən monqollara qohum tayfa kimi təqdim olunur. Həmin qaynağa görə, 70 min ailədən ibarət olan C. 10 qola ayrılıblar.

2. XIV–XV əsrlərdə İraqda, İranda və Azərbaycanda hakimiyyətdə olmuş sülalə və eyniadlı dövlət.

cəlalilər hərəkatı

XVI–XVII əsrlərdə Türkiyə, Azərbaycan və s. əraziləri əhatə etmiş kəndli hərəkatı.

cütqabağı

boniçe

Səfəvilər dövründə Azərbaycanda və qonşu ölkələrdə ayrı-ayrı təsərrüfatların, habelə müəyyən kənd, şəhər, mahal, vilayət, əyalət və ya dövlətlərin bir ildə ödəyəcəyi verginin qabaqcadan müəyyənləşdirilmiş ümumi həcmi.

cütbaşı

Orta əsrlərdə bəzi Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda vergi.

cizyə

Müsəlman Şərqində qeyri-müsəlman əhalidən can və mülkiyyətin qorunması, habelə onların hərbi xidmətdən azad edilməsi müqabilində dövlətin xeyrinə toplanan vergi.

C. yalnız kişilərdən alınıb. Qadınlar, qocalar, həddi-büluğa çatmayanlar və xəstələrdən müharibədə iştirak etmək qabiliyyətləri olmadığı üçün C. toplanmayıb. Kasıblar, dilənçilər və yoxsul rahiblər, habelə müsəlman qoşununda döyüşən xristianlar da C. vergisindən azad olunublar. C., əsasən, pul, bəzi hallarda natura şəklində (paltar, heyvan, taxıl və s.) toplanıb. Vergi ödəyicilərinin maddi vəziyyətinə uyğun olaraq C. ildə 12, 24, 48 dirhəm (qızıl dövriyyəli ölkələrdə isə 1, 2, 4 dinar) təşkil edib.

cinqoizm

ing. jingoism

bonza

fr. bonze – budda kahini

1. Avropalıların Çin və Yaponiyanın buddist monarxlarına verdikləri ad.

2. Təkəbbürlü, lovğa vəzifə sahiblərinə qoyulan ad.

cihad

ər. – hərfi mənası: cəhdetmə, səy göstərmə

İslamın müdafiəsi və yayılması uğrunda mücadilə, din uğrunda müqəddəs savaş.

C. termininə Mədinə müsəlmanlarının Məkkə bütpərəstləri və yəhudi qəbilələrinə qarşı hərbi yürüşləri ilə əlaqədar Quranın ilk Mədinə surələrində rast gəlinir. İslama görə, C. dörd şəkildə gerçəkləşdirilir: qəlblə, dillə, əllə və silahla. Bunlardan ilki insanın şeytanla mücadilə edərək qəlbini təmizləməsi, ikincisi islamı dillə yayması, üçüncüsü onun daim doğru işlər görməsi, dördüncüsü isə kafirlər və islam düşmənləri ilə savaşması anlamına gəlir. Sonralar C. termini fərqli mənalarda da işlənib. XIX–XX əsrlərdə müsəlman ölkələrində müstəmləkəçiliyə qarşı bir çox milli azadlıq hərəkatlarının ideoloji bazasını məhz C. təşkil edib. Müasir dövrdə bəzi radikal islamçı qruplar özlərinin terrorçuluq fəaliyyətini C. adı altında pərdələyirlər.

cida

ər. – süngü, mizraq

Sivri ucu, tutmaq üçün dəstəyi olan qədim silah növü.

Daş və sümük ucluqlu C.-lar Üst Paleolit dövründə yaradılıb. C., əsasən, ox məlum olmayan tayfalar (məs.: Avstraliya aborigenləri) üçün xarakterik döyüş və ov silahı olub. Dəmir C.-dan Qədim Yunanıstan və Qədim Romada istifadə edilməyə başlanıb. Orta əsrlərdə o həm Avropada, həm də Şərqdə geniş yayılıb. Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif dövrlərə aid xeyli sayda C. tapılıb.

Cəzirət əl-Ərəb

ər. cəzirə – ada

Erkən orta əsrlərdə Ərəbistan yarımadasına ərəblərin verdiyi ad.

Əl-Cəzirə kimi də işlədilib.