Словари
Tarix terminləri lüğəti
fraksiya
lat. fractio – xırdalanma, parçalanma
1. İlkin mənasında peşə, sex maraqları əsasında birləşmiş insanlar qrupu.
2. Hər hansı siyasi partiyanın daxilində təşkilatın əsas xəttindən fərqlənən siyasi platformaya malik olan qrup.
3. Parlamentdə və ya ictimai təşkilatlarda öz siyasi xəttini gerçəkləşdirmək məqsədilə birləşmiş deputatlar, nümayəndələr qrupu.
Parlament F.-sına bir və ya bir neçə partiyanı təmsil edən deputatlar daxil ola bilərlər. Belə F.-ların yaradılması qaydaları müxtəlif ölkələrdə fərqlidir və konstitusiya, xüsusi qanun, yaxud parlamentin reqlamenti ilə tənzimlənir. Azərbaycan Milli Məclisinin daxili nizamnaməsinə görə, F. kimi fəaliyyət göstərmək üçün deputatların ən azı 1/5 hissəsinin, yəni 25 deputatın iştirakı tələb olunur.
Tarix terminləri lüğətifrankizm
isp. Franquismo
İspaniyada 1936–1939-cu illərin vətəndaş müharibəsində qalib gələrək hakimiyyətə gəlmiş və 1975-ci ilə qədər dövlət başçısı olmuş general F.Frankonun diktatura sistemi, habelə bu sistemin ideoloji əsasları.
Frankonun qurduğu rejim italyan faşizmi və alman nasional-sosializmi qədər sərt totalitar mahiyyət daşımayıb. F. üçün personalizm xarakterik olub: onun əsasında konkret bir ideologiya deyil, öz ölkəsində «kaudilyo» (rəhbər) adlandırılan generalın şəxsiyyəti dayanıb. Həmin dövrdə İspaniyada konstitusiya da olmayıb, onu Frankonun verdiyi qanunlar əvəzləyib. Eyni zamanda ölkə ciddi dəyişikliklərə məruz qalıb. Kütləvi repressiyaların həyata keçirildiyi ilkin mərhələdən fərqli olaraq sonrakı dönəmlərdə F.-də xeyli mülayimləşmə müşahidə olunub. İspaniya iqtisadi cəhətdən inkişaf edib, 1960-cı illərin stabilizasiya planı isə tarixdə «ispan möcüzəsi» adı ilə tanınıb. Bu səbəbdən müasir tədqiqatçılar arasında F.-in təsnifatı mübahisələr doğurur: bəziləri onu faşizmin bir növü, digərləri avtoritarizmin konkret forması kimi qiymətləndirir.
Tarix terminləri lüğətifranklar
lat. Franci
Eramızın əvvəllərində Reyn çayının orta və aşağı axarlarında yaşamış qərbi german tayfaları qrupu.
F. termininin etimologiyası bu günə kimi tarixçilər arasında mübahisə doğurur. Bəziləri onun “gəzib-dolaşan”, digərləri – “igid”, üçüncülər – “məğrur”, dördüncülər – “vəhşi” anlamı verdiyini göstərirlər. Saliça (lat. salis – dəniz sahili) və ripuar (lat. ripa – çay kənarı) tayfalarından ibarət olan F. V əsrin əvvəlində Qalliyanı işğal edərək Frank dövləti (V-IX əsrlər) yaradıblar. Sonralar F. tədricən öz etnik özəlliklərini itiriblər və hollandların, flamandların, fransızların, vallonların, digər Avropa xalqlarının etnogenezində iştirak ediblər.
Tarix terminləri lüğətifreqat
holl. fregat, fr. fregate
Yelkənli hərbi donanmalar dönəmində üçdorlu gəmi növü.
Terminin mənşəyi naməlumdur. Yelkənli xətti gəmilərdən ölçülərinin kiçikliyi və silahlarının azlığı ilə fərqlənən, ancaq daha yüksək sürətə malik olan F.-lardan, əsasən, kəşfiyyat, müşahidə məqsədilə istifadə edilib. XIX əsrin ortalarında buxarla işləyən F.-lar meydana gəlib. Müasir dövrdə isə ABŞ hərbi-dəniz donanmasında idarə olunan raketlərlə silahlanmış gəmilər F. adlanır. Onlardan düşmənin sualtı qayıqlarını aşkarlayıb məhv etmək, həmçinin təyyarədaşıyan gəmiləri hava və raket hücumundan müdafiə etmək üçün istifadə olunur.
Tarix terminləri lüğətifreska
ital. fresco – təzə
1. Yaş suvaq üzərində boyakarlıq texnikası.
2. Suvağı qurumamış divar və ya tavan üzərində sulu boyalarla çəkilmiş şəkil.
Suvaq quruduqdan sonra onun üzərində kalsium-karbonatdan ibarət şəffaf təbəqə əmələ gəlir ki, bu da F.-nın uzunömürlülüyünü təmin edir. F.-ların yaranma tarixi dəqiq məlum deyil, onlara hələ e.ə. II minillikdə Egey mədəniyyətində rast gəlinir. Bu texnika antik və erkən orta əsrlər dönəmində geniş yayılsa da, İntibah dövründə ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatıb.
Tarix terminləri lüğətifüyuzatçılar
ər. feyz – fayda, xeyir, nemət
1906–1907-ci illərdə Bakıda Ə.Hüseynzadənin (1864–1940) redaktəsi ilə nəşr olunan “Füyuzat” jurnalı ətrafında qruplaşmış maarifçi-ziyalılar.
Azərbaycan cəmiyyətinin bütün sahələrində köklü islahatlar tərəfdarı olan F. türkçülüyün təbliğində, bütövlükdə xalqın milli oyanışında, mədəniyyət və elmin yayılmasında müstəsna xidmətlər göstəriblər. Onların əsas şüarı “türkləşmək, islamlaşmaq və avropalaşmaq” olub.
Tarix terminləri lüğətifürer
alm. führer – rəhbər, lider, öndər
1934–1945-ci illərdə Almaniyanın dövlət başçısı və nasional-sosialist fəhlə partiyasının liderinin rəsmi titulu.
Bu termin həmin titulu daşımış A.Hitlerlə assosiasiya olunur. F. titulunu Hitler 1934-cü il avqustun 9-da Veymar Respublikasının prezidenti Hindenburqun ölümündən sonra alıb. Beləliklə, o, prezident və kansler səlahiyyətlərini öz əlində cəmləşdirib. F. termini italyan faşistlərinin lideri B.Mussolininin duçe və general F.Frankonun kaudilyo titulları ilə eyni anlama malikdir. Müasir dövrdə bir çox hallarda oxlokratiya liderləri ironiya ilə F. adlandırılır.
Tarix terminləri lüğətifut
ing. foot – daban
İngilis ölçü sistemində uzunluq vahidi.
Tarixən elə alınıb ki, müxtəlif ölkələrdə istifadə olunan F.-lar bir-birindən fərqlənib. 1958-ci ildə ingilisdilli ölkələr işlətdikləri uzunluq vahidlərini unifikasiya etmək qərarına gəlib. Bunun nəticəsində 0,3048 m-ə bərabər “beynəlxalq F.” yaranıb.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətifunt
lat. pondus – çəki, ağırlıq, çəki daşı
Tarixən bir çox Avropa ölkələrində geniş yayılmış kütlə vahidi.
Feodal pərakəndəliyi dövründə bəzi dövlətlərdə hər ərazinin hakimi F.-un ölçüsünü özü müəyyən etmək hüququna malik olub. Bu səbəbdən XVIII əsrdə dünyada 100-dən artıq müxtəlif F.-dan istifadə edilib. İndi də müxtəlif ölkələrdə fərqli F.-lar işlədilir. Ən geniş yayılmışı ingilis F.-u (1 F. = 0,45359237 kq) sayılır. Amerika F.-u ona çox yaxındır – 0,453592292 kq; məs.: Avstriya F.-u isə 0,456001 kq təşkil edir.
Tarix terminləri lüğətifundamentalizm
lat. fundamentum – bünövrə, əsas
Müəyyən təlimin, doktrinanın başlanğıc prinsip və dəyərlərinə qayıdış, habelə sözsüz tabelilik tələb edən ifrat konservativ fəlsəfi cərəyan, yaxud ictimai, ideoloji hərəkat.
Termin ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində ABŞ-ın protestant icmasında baş qaldırmış hərəkata aid edilib. F. əksər hallarda dünyada gedən qloballaşma və sekulyarlaşma proseslərinə reaksiya kimi yaranır və bu səbəbdən də çox vaxt dini formalar alır. Dini F.-in başlıca məqsədi cəmiyyətdə dini strukturların hegemon rolunun bərpasıdır. Onun ideoloji bazasını isə müqəddəs dini kitablarda yazılanlara qeyd-şərtsiz əməl olunması, onların tənqidinin və ya liberal dəyərlər baxımından şərhinin qəbuledilməzliyi ideyası təşkil edir. Müasir dünyada F. meyilləri xristianlıq, iudaizm, hinduizm və digər dinlərdə özünü göstərsə də, islam F.-i problemi daha tez-tez gündəmə gəlir. Bu, müsəlman ölkələrində bir sıra modernizasiya cəhdlərinin ardıcıl şəkildə uğursuzluğa düçar olması ilə izah edilir. İslam F.-i iddia edir ki, bir çox müsəlman ölkələrinin acınacaqlı vəziyyətinə müsəlmanların öz həqiqi etiqadlarından uzaqlaşıb Qərbin materialist ideologiyalarına uyması səbəb olub.
Tarix terminləri lüğətifronda
fr. fronde – hərfi mənası: sapand
1648–1653-cü illərdə Fransada C.Mazarini hökumətinin timsalında absolyutizmin güclənməsinə qarşı ictimai hərəkat.
Hərəkat iki mərhələyə bölünüb: “parlament F.-sı” (1648–1649) və “şahzadələr F.-sı”. Belə ki, ilkin dövrdə F.-nın əsas hərəkətverici qüvvəsi parlament və burjuaziya, sonra isə zadəgan əsilzadələr olub. Lakin hər iki halda Fransanın birinci naziri C.Mazarini hərəkatın öncüllərini müxtəlif üsullarla öz tərəfinə çəkməyə, son nəticədə onun yatırılmasına və ölkədə absolyutizmin möhkəmlənməsinə nail olub. Şəxsi maraqların hərəkatdakı böyük rolu, onun liderlərinin ölkənin xarici düşmənləri ilə əlaqə saxlaması və s. neqativ hallar F.-nın kütlələr tərəfindən birmənalı qarşılanmamasına əsas yaradıb. Təsadüfi deyil ki, narazılığını yalnız sözdə ifadə etməklə kifayətlənərək vəziyyəti dəyişmək üçün heç bir addım atmayan şəxsləri, ilk növbədə, prinsipsiz və şəxsi maraqlar güdən müxalifət nümayəndələrini müasir dövrdə F.-çı adlandırırlar.
Tarix terminləri lüğətifrihold
ing. freehold < free – azad + hold – malikolma, saxlama
Orta əsrlərdə İngiltərədə irsi və ya ömürlük feodal asılılığı forması.
Cəngavər, kənd, şəhər, kilsə F.-ları mövcud olub; məs.: cəngavərlər feodala ödənişsiz hərbi xidmət göstərib, kəndlilər ona torpaq rentası ödəyiblər. Bununla yanaşı, belə asılılıqda olan kəndlilərə şəxsi azadlıq, vəsiyyətetmə, kral məhkəməsində müdafiə hüquqları verilib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti