Tarix terminləri lüğəti

aparteid

afrikaans. apartheid – ayrı yaşama, ayrılma

Cənubi Afrika Respublikası (1961-ci ilə kimi Cənubi Afrika İttifaqı) hakim dairələrinin 1948–1994-cü illərdə yerli qaradərili bantu xalqlarına və qeyri-avropalı, yaxud qarışıq mənşəli digər etnik qruplara qarşı həyata keçirdikləri irqi ayrı-seçkilik siyasəti.

Afrikalılar xüsusi rezervasiyalarda (bantustanlarda) yaşayır, onların hər hansı formada ağlarla ünsiyyətinə imkan verilmirdi. Bütün vətəndaşlıq hüquqlarından məhrum edilmiş afrikalılar bir rezervasiyadan digərinə getmək üçün xüsusi icazə sənədi təqdim etməli olurdular. BMT Baş Məclisinin sessiyalarının çoxsaylı qərarlarında, eləcə də 1973-cü ildə qəbul olunmuş beynəlxalq konvensiyada A. insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir.

apostol konstitusiyası

lat. constitutio apostolica

Katolik kilsəsində Roma papası tərəfindən qəbul olunan ən ali qanunvericilik aktı.

A.K. vasitəsilə kilsə qanunvericiliyində ən mühüm dəyişikliklər həyata keçirilir. A.K. məcburi qüvvəyə malik olub bütün katoliklər tərəfindən qeyd-şərtsiz yerinə yetirilir.

apostol

yun. apostolos – elçi

İsa Məsihin şagirdləri və ardıcılları; həvari.

arabesk

ital. arabesco – ərəb bəzəyi

Orta əsrlərdə müsəlman Şərqində yaranmış həndəsi və nəbati naxış elementlərindən ibarət olan mürəkkəb ornament növünə avropalıların verdiyi ad.

aramilər

Aran

Albanların əfsanəvi əcdadı və Qafqaz Albaniyasının ilk hökmdarı.

Alban tarixçisi Musa Kalankatlının yazdığı “Alban tarixi”ndə onun adı çəkilir. Tarixçinin fikrincə, «Albaniya» sözü A.-ın adından yaranıb. Orta əsrlərdə ərəb tarixçiləri Qafqaz Albaniyasını “Arran” adlandırıblar.

Arran

arbitraj

fr. arbitrage – münsiflər məhkəməsi

Mübahisəli məsələlərin çəkişən tərəflər arasında könüllü razılıq əsasında müəyyənləşmiş münsif (arbitr) və ya münsiflər vasitəsilə araşdırılması üsulu.

A.-ın başlıca səciyyəvi cəhəti arbitrləri tərəflərin özləri seçməsindən, yaxud onların tərəflər arasında razılaşdırılmış şərtlər əsasında və ya qanunla müəyyən edilmiş qaydada təyin olunmasından ibarətdir. A.-ın qərarı məcburi hüquqi qüvvəyə malik olur. Beynəlxalq mübahisələrin dinc yolla həlli vasitəsi kimi A. BMT nizamnaməsində nəzərdə tutulub.

arena

lat. arena – hərfi mənası: qum, döyüş üçün qum meydançası

Qədim Roma amfiteatrlarının mərkəzində qladiatorların və vəhşi heyvanların döyüşməsi üçün nəzərdə tutulmuş dairəvi, yaxud oval formalı, qum örtüklü meydança.

A.-nı tamaşaçılardan içərisi su ilə doldurulmuş xəndək və ya xüsusi hasar ayırıb.

areopaq

yun. Areios pagos – hərfi mənası: Ares təpəsi

Qədim Afinada ali siyasi və məhkəmə orqanı.

arxaika

yun. archaikos – qədim

1. Hər hansı hadisənin tarixi inkişafında erkən mərhələ.

2. Sənətşünaslıqda: qədim yunan təsviri sənətinin ilkin inkişaf dövrü.

A. monumental təsviri sənətin və memarlıq formalarının təşəkkülü dövrü sayılır, e.ə. VII–VI əsrləri əhatə edir.

arxalıq

Azərbaycanda milli üst geyimi.

Kişi A.-ının beli büzməli olub, ətəyi dizə çatıb, döşü isə boğaza qədər düymələnib. Onun yaxası “önürlü” və “düzyaxa” olmaqla iki formada tikilib. Qollarının biçiminə görə “bütöv”, “atmaqol” və “qolçaqlı” A.-lara rast gəlinir. Bu geyimin üstündən ruhanilər, tacirlər, baqqallar və b., bir qayda olaraq, qurşaq dolayıblar, kasıblar qayış-kəmər, varlılar isə qızıl kəmər və ya gümüş təkbənd bağlayıblar. Qadın A.-ı gödək və yaxası açıq olub; öndən 3–5 düymə ilə düymələnib. Onu məxmər, tirmə, müxtəlif zərli xara parçadan tikiblər, yaxasını əqrəmən, gümüş, qızıl buta və pulla bəzəyiblər. Uşaqlar üçün də kiçikölçülü A.-lar hazırlanıb.

arxantroplar

yun. archaios – qədim + anthropos – insan

arxeoqrafiya

yun. archaios – qədim + grapho – yazıram

Keçmişin yazılı mənbələrinin toplanması, təsviri və nəşri ilə məşğul olan köməkçi tarix fənni.

A. elm kimi Qərbi Avropada XVII əsrdə, müsəlman Şərqində isə XIX əsrdə formalaşıb.

arxeologiya

yun. arxoyos – qədim + logos – elm

Maddi mənbələr əsasında bəşəriyyətin tarixi keçmişini öyrənən elm.

A. qədim əmək alətləri, insan məskənləri, qəbirlər, qaya təsvirləri, silahlar, istehkamlar və s. maddi mədəniyyət qalıqlarının tədqiqi ilə məşğul olur. Onları arxeoloqlar, əsasən, qazıntı işləri aparmaqla aşkar edib öyrənirlər. A. tarixin məkan və zaman çərçivəsini xeyli genişləndirib: yazı 5 min il əvvəl meydana gəldiyi üçün ondan öncəki təqribən 2 milyon illik bəşər tarixini xeyli dərəcədə məhz A.-nın sayəsində araşdırıb üzə çıxarmaq mümkün olub. Bununla bərabər, tarixdə ilk yazı nümunələri də (Misir heroqlifləri, qədim yunan və Babil mixi yazıları) arxeoloqlar tərəfindən aşkarlanıb. A. terminini birinci olaraq e.ə. IV əsrdə qədim yunan filosofu Platon işlədib.