Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

diapauza

Canlılarda inkişafın müəyyən mərhələsində baş verən sakitlik halı.

diastola

yun. “diastole” – dartınma, genişlənmə

Ürəyin qulaqcıq və ya mədəcik boşluqlarının genişlənməsi.

diastolik təzyiq

Sol mədəcikdə qanın miqdarının artması nəticəsində heç bir təsir olmadan yaranan təzyiq.

difteriya

yun. “diphthera” – dəri, pərdə

Ən çox uşaqlarda olan kəskin infeksion xəstəlik.

Ümumi zəhərlənmə (intoksikasiya) əsasən yuxarı tənəffüs orqanlarının selikli qişasında baş verir.

dimdik

Çənələrin dəyişmiş forması.

diploid

yun. “diploos” – ikiqat + “eidos” – hal

İki homoloji xromosom yığımı olan hüceyrə.

Bədən hüceyrələri ikiqat xromosom yığımına malik olan orqanizmlər. Hüceyrənin 2n ilə işarə edilən D. xromosom yığımı, haploid (n) yığımda olan xromosomların homoloji cütlər əmələ gətirməsi ilə yaranır. Məs.: insan hüceyrəsində 46 xromosom olur (n=23; 2n=46). Cinsi hüceyrələrin (qametlərin) əmələ gəlməsini təmin edən meyoz bölünmə zamanı hüceyrənin D. xromosom sayı qametdə haploid yığıma keçir. Qametlər birləşdikdə (ziqotada) yenidən D. xromosom sayı bərpa olunur.

diploid orqanizm

Somatik (bədən) hüceyrələrində homoloji xromosomların cüt dəstinə malik fərd.

dirrik cəfərisi

Hündürlüyü 50-90 sm-ə qədər olan birillik və ya ikiillik ot bitkisidir.

İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Toxumları efir və digər yağlarla zəngindir. Yarpaqlarında çoxlu C vitamini var.

dissimilyasiya

lat. “dis” – inkar şəkilçisi, “assimilyasiya” – oxşadılma

Üzvi maddələrin parçalanaraq daha sadə maddələrə çevrilməsi prosesi.

Bu zaman assimilyasiya zamanı maddələrin tərkibində toplanan enerji xaric olur və orqanizmin həyat fəaliyyətinə sərf olunur.

dişicik

Çiçəyin əsas hissələrindən biri.

D. adətən 3 hissədən ibarət olur – ağızcıq, sütüncuq və yumurtalıq.

divergensiya

lat. “divergentia” – ayrılma, aralanma

Eyni mənşədən olan orqanizmlərin müxtəlif yaşama şəraitinə düşməklə əlamətlərin ayrılması.

Təkamül prosesi gedişində orqanizmdə əlamətlərin ayrılması. D. orqanizmlər qrupunun müxtəlif yaşayış şəraitinə uyğunlaşmasından irəli gəlir. Burada həmin qruplar arasında coğrafi, ekoloji və ya fizioloji izolyasiya baş verməsinin, eləcə də aralıq formaların məhv olmasının böyük əhəmiyyəti var. D.-nın əsas hərəkətverici qüvvəsi təbii və ya süni seçmədir. “D.” anlayışı Ç.Darvin tərəfindən mədəni bitki sortlarında əmələ gəlmiş çoxşəkilliliyi və təbiətdə bioloji növləri izah etmək üçün təklif olunmuşdur. O, D. prinsipindən təbiətdə növ əmələ gəlməsini aydınlaşdırmaqda istifadə etmişdir. Əgər növ geniş bir arealı tutarsa və müxtəlif ekoloji şəraitə uyğunlaşarsa ilk oxşar populyasiyalar arasındakı hər hansı fərqin aşkara çıxmasında özünü göstərən D. meydana gəlir. D. yolu ilə yeni növün əmələ gəlməsi üzvi aləmin təkamülü haqqında Ç.Darvin təliminin əsas müddəalarından biridir.

DNT

Dezoksiribonuklein turşusu.

Hüceyrənin nüvəsində olan yüksəkmolekullu üzvi maddə histon zülalı ilə birlikdə xromosomu əmələ gətirir. Genetik məlumatların daşıyıcısıdır. “Dezoksi” ona görə adlanır ki, pentoza (riboza) karbohidratında bir oksigen atomu azdır. DNT dezoksiribonukleotidlərdən təşkil olunan polimerdir.

DNT-redublikasiya

lat. “redublikasio” – ikiləşmə

DNT-nin ikiləşməsi prosesi.

doqquzdon

Hündürlüyü 1,5 m-ə qədər olan sıxbudaqlı koldur.

Yabanı halda Uzaq Şərqdə, Kamçatkada və Kuril adalarında bitir. Yetişmiş giləmeyvələri şirin dadlıdır.

dolaşa

Quşlar sinfindən qarğakimilərə aid olan və Avrasiyada geniş yayılmış quş növü.

Uzunluğu 45-47 sm-dir. D.-lar hər şey yeyir, əsasən qurdlar və sürfələrlə qidalanırlar. Böyük dəstələrlə yer şumlayan traktorun ardınca izləyirlər. Şimalda yaşayanlar köçəri, cənubdakılar isə oturaq həyat keçirirlər.