Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

apomiksis

Bitki və heyvanlarin qeyri-cinsi çoxalma üsullari.

Dar mənada mayalanma getmədən rüşeym ziqotdan deyil, birbaşa mayalanmamış yumurta hüceyrəsindən və ya ali bitkilərdə – ilk cücəcərti, rüşeym kisəsi və hətta yumurtacığın somatik hüceyrələrindən inkişaf edir.

aponevrok

Sıx kollagen və elastik liflərdən ibarət birləşdici toxuma lövhəsi.

A. ilə enli əzələlər sümüklərə və ya bədənin digər toxumalarına birləşir. İnsanda ayaqaltı və ovucun dərisinin  altındakı qalınlaşmış fassiyalar, kəllə qapağının üzərindəki əzələ vətəri də A. adlanır.

appendektomiya

“appendiks” + yun. “ektoma” – kəsib çıxarmaq

Kor bağırsağın soxulcanabənzər çıxıntısının kəskin və xroniki iltihabında həmin çıxıntının kəsilməsi əməliyyatı.

appendikularilər

Tunikalilar yarımtipindən xordalı dəniz heyvanları sinfi.

Uzunluğu 0,5-2,5 sm qədər olur. Gövdə və quyruqdan ibarətdir. Kloakası yoxdur. A.-in quruluşundakı primitiv əlamətlər onları tunikalılara yaxınlaşdırır. Ancaq cinsi yolla çoxalırlar. Gövdəsi həlməşik maddədən əmələ gələn “evcikdə” yerləşir. Quyruğunun hərəkəti ilə mikroorqanizimləri “evciyin” şəbəkə süzgəcli ön dəliyindən içəri ötürür. Süzgəcdən keçən mikroorqanizmlərlə qidalanır. Köhnəlmiş “evciyi” təzəsi ilə əvəz edir.

appendisist

Kor bağırsağın soxulcana bənzər çıxıntısının iltihabı.

Yalnız südəmər uşaqlarda təsadüf edilmir. Törəmə səbəbləri həmişə məlum olmur. Klinik gedişinə görə kəskin ağrılar başlayır. Temperatur yüksəlir, qanda leykositlərin miqdari çoxalır. Ağırlaşmış hallarda təcili cərrahi əməliyyatla müalicə edilir. Yüngül halda ağrılar sakitləşib azalarsa, onda operasiya edilmir. Xəstəlik xroniki hala keçir.

appolon

lat. parnassius aollo

Yelkənlilər fəsiləsindən iri gündüz kəpənəyi.

Qanadları ağ, açılmış  vəziyyətdə uzunluğu 9 sm-dək  olur. Dal qanadlarında qara haşiyəli qırmızı ləkələr var. Qara tırtılları qayaotu və dovşankələmi bitkilərinin üzərində yaşayır.

apraksiya

yun. “a” – inkar şəkilçisi, “praxia” – hərəkət, iş

Beyin qabığının müxtəlif şöbələrinin zədələnməsi nəticəsində hərəkətlərin pozulması. İdeator, motor və konstruktiv formaları var.

araxnoidıt

Baş beynin və ya onurğa beyninin hörümçək toruna bənzər qişasının iltihabı.

İnfeksiya, kəllə və onurğa travmalari nəticəsində yaranır. Xəstəlik zamanı başağrısı, epileptik tutmalar, başgicəllənməsi və kəskin ağrılar olur. B qrupu vitaminləri, yod preparatları, antibiotiklər  ilə müalicə edilir. Xüsusi hallarda cərrahi əməliyyat aparılır.

aralıq sahib

Parazitin sürfə mərhələsi inkişaf edən heyvan.

Bu mərhələdə parazit qeyri-cinsi çoxalmasını həyata keçirir.

arapayma

lat. arapaima gigas

Sümükdillilər yarımdəstəsindən şirin su balığı.

Amozon hövzəsində yaşayır. Uzunluğu 4 m-ə, çəkisi 200 kq-a qədərdir. Balıq və onurğasızlarla qidalanır. Üzmə qovuğu və qəlsəməüstü tənəffüs orqanı var. İri kürü tökür. Nəsil qayğısına qalır. Vətəgə əhəmiyyətli olub, qiymətli ov balığıdır.

arara

Uzunquyruqlu tutuquşuların iki cinsinin ümumi adı.

Qırmızı-göy A. daha geniş yayılmışdır. A. mərkəzi və cənubi Amerikanin tropik meşələrində yayılmışdır. Meyvə və toxumla qidalanır. Koğuşlarda yuvalayır. İki yumurta qoyur. Yaxşi əhilləşir, lakin danışmağı pis öyrənir.

arat

Səpindən qabaq su ehtiyatı toplamaq məqsədilə torpağın suvarılması.

A. torpağın fiziki xassəsini yaxşılaşdırır, torpaqda qışlayan ziyanvericiləri məhv edir, zərərli duzların yuyulmasına kömək edir, alaq otlarının səpinə qədər cücərməsinə və kultivatorla məhv edilməsinə şərait yaradır. A. zamanı suvarma norması zonanın və torpağın xüsusiyyətini nəzərə alaraq müəyyən edilir.

ardıc

juniperus

Sərvkimilər fəsiləsindən iynəyarpaqlı bitki cinsi.

Ağac və ya koldur. Yarpaqları pulcuqşəkilli, sivri və iynəşəkilli olur. Toxumlu, ətli qozaları 3 il müddətində yetişir. Şimal yarımkürəsində 60-a yaxın növü var. Azərbaycanda 6 növü yayılmışdır. Orta Asiyada arça adlanan 7 növü bitir.

ardıcquşlar

bombycilla

Sərçəkimilər dəstəsindən quş cinsi.

Başında kiçik kəkil, boğazında qara ləkə var. Ağacda yuvalayır. 3-7 yumurta qoyur. Meyvə, giləmeyvə, toxum və həşəratla qidalanır. Meşə-tundra və tayqalarda yaşayır. 3 növü var.

areal

lat. “area” – meydança, sahə

Bitki, yaxud heyvan növlərinin yer səthində təbii yayıldığı sahə.

Bəzi heyvan və bitkilər yalnız məhdud sahədə, digərləri isə bir neçə materikdə yaşayır. Bütün dünyada yayılmış bitki qrupları kosmopolit A. adlanır. A. öyrənmək üçün onun xəritəsini tərtib etmək lazımdır.