Coğrafiya terminləri lüğəti

Buludlardan damlalar şəklində (yağış) və ya bərk halda (qar, dolu, buz kristalları) yerə düşən, habelə havadan Yer səthinə və əşyaların üzərinə çökən (şeh, qırov, sırsıra) su.

Y.-nın miqdarı düşən suyun əmələ gətirdiyi qatın qalınlığı ilə, mm-lə ölçülür. İntensivliyinə və davamiyyətinə görə Y.-ları üç növə ayırırlar:

1. Leysan Y.-lar – topa-yağış buludlarından iri yağış (damlaların diametri 7 mm-ə qədər), qar, dolu şəklində qəflətən düşərək uzun çəkmir, intensivliyi bəzən 21,5 mm/dəqiqəyə çatır (məs.: Havay adalarında).

2. Aramsız Y.-lar – adətən, narın yağış halında laylı-yağış və yüksək laylı buludlardan düşür, orta intensivlikdə olur, bəzən bir neçə gün davam edir.

3. Çiskin Y.-lar – laylı və laylı-topa buludlardan, gözlə güclə seçilən xırda su damlaları (diametri 0,5 mm-dən kiçik) və ya xırda qar, buz kristalları formasında düşür, intensivliyi çox zəif olur.

Həmin yüksəklik səviyyəsindən aşağıda yağıntılar hündürlükdən asılı olaraq qanunauyğun surətdə çoxalır, yuxarıda isə əks-proses müşahidə olunur. Y.İ.-na ərazinin iqlim xüsusiyyətləri, yamacların forması, buludların daha çox inkişaf etdiyi təbəqənin hündürlüyü səbəb ola bilər. Azərbaycanda Talış dağlarında Y.İ. müşahidə olunur və bu, dağlarda landşaft azonallığı yaradır.

Dağ yamaclarının, təpələrin ən hündür hissəsi, suayırıcı.

Bax: urbanizasiya.

Dağın və ya hər hansı yüksəkliyin ətəkləri ilə yalı (suayırıcı) arasındakı hissəsi.

Geoloji quruluşundan, süxurların litoloji tərkibindən, denudasiya proseslərinin intensivliyindən, iqlim şəraitindən, relyefin inkişaf mərhələsindən və s.-dən asılı olaraq Y. dik, sıldırım, maili, qabarıq, batıq və pillə formasında ola bilər.

Bax: meyillilik.

Y.E. düzənlik çaylarında daha güclü olur. Adətən, çayda həm yan, həm dərinlik eroziyası eyni vaxtda baş verir. Lakin bəzən dərinlik eroziyası tam zəiflədikdə Y.E. intensivləşir.

Həmçinin bax:

• eroziya bazisi

Müxtəlif mineralların qarışığından ibarət, nazik təbəqələrə bölünə bilən faydalı qazıntı.

Y.Ş. – gilli, əhəngdaşlı, silisiumlu çökmə süxurdur. O, tez alışır və hisli alovla yanır. Y.Ş.-lərdən yanacaq və kimyəvi xammal, onun tullantılarından (külündən) isə tikinti materialı (sement qatqısı və s.) kimi istifadə edilir. Y.Ş. əksər qitələrdə geniş yayılıb, Azərbaycanda belə süxurlara Abşeron yarımadasında, Şamaxı-İsmayıllı sahəsində və Böyük Qafqazın cənub yamaclarında çox rast gəlinir.

Bax: bedlend.

Mərkəzi Asiya və Şimali Afrika gilli səhralarının çökmə süxurlarında küləyin korroziya fəaliyyəti nəticəsində yaranmış paralel tirələr.

Y. dərinliyi 10 m-ə qədər olan şırımlarla bir-birindən ayrılır və hakim küləklərin əsdiyi istiqamətdə uzanır.

Y.-ların uzunluğu bir neçə kilometr, eni və dərinliyi isə on metrlərlə ola bilər. Belə dərələr inkişaf edərək yan qolları ilə birlikdə mürəkkəb sistem – Y. relyefi əmələ gətirir. Y. tarazlıq profilinə çatdıqda onun inkişafı dayanır, yamacları tədricən dikliyini itirir, dibi ot, kol bitkiləri ilə örtülür və Y. qobuya çevrilir.

Bax: yarğan.

Üç tərəfdən su ilə əhatə olunmuş, bir tərəfdən materikə, yaxud adaya bitişik quru parçası.

Yer planetində ən böyük Y. Ərəbistandır. Bundan başqa, Afrikada Somali, Avropada Skandinaviya, Şimali Amerikada Labrador, Cənubi Amerikada Valdes Y.-ları da çox böyük sahəyə malikdir. Bəzi ölkələr, məsələn, İspaniya, Portuqaliya, İsveç, Norveç, Tailand, Somali və s. bütünlüklə Y.-da yerləşirlər.