Coğrafiya terminləri lüğəti

D.F.-nın 160.000-dən çox növü məlumdur; ibtidailər, çiyinayaqlılar, ilbizlər, xərçəngkimilər, dərisitikanlılar, balıqlar, sürünənlər, məməlilər və s. Tropik qurşaqların dayazlıqları, xüsusilə mərcan rifləri sahəsi D.F.-nın zənginliyi ilə fərqlənir. D.F.-nın müxtəlif təsnifat formaları var; məsələn, yaşadıqları dərinlik zonasına görə onları litoral, sublitoral, batial, abissal və ultraabissal dəniz heyvanlarına ayırırlar.

D.F.-na yosunlar, ot bitkiləri, bakteriyalar və qismən göbələklər aiddir. Onların 4000-ə yaxın növü var. Ən geniş yayılmış D.F. növləri, əsasən, 200-400 m-dək dərinliyə malik sahələrdə bitən yosunlardır. Yosunların mikroskopik formaları səthdə cəmləşərək fitoplanktonu, iri formaları isə dibdə bitərək bentosu təşkil edir. Dəniz ot bitkiləri də D.F. üçün xarakterik olub, dərinliyi 100 m-ə qədər olan sahələrdə geniş sualtı çəmənliklər əmələ gətirir. Dünya okeanında 5 biocoğrafi vilayət ayırırlar: Arktika və Antarktika, iki mülayim – boreal və notal, bir tropik vilayət.

Geologiya elminin dəniz və okeanların dib relyefini, geoloji quruluşunu öyrənən bölməsi.

D.G. müasir geologiyanın bütün böyük sahələrini əhatə edir.

1. Bax: hava kütlələri.

2. Bax: mülayim hava kütləsi.

Gəmiçilikdə istifadə üçün və ya Dünya okeanının təbii ehtiyatlarından səmərəli istifadə məqsədilə tərtib edilən xəritələr.

D.X.-ndə dəniz dibinin relyefi, cərəyanlar, naviqasiya üçün təhlükəli yerlər və bu kimi çoxsaylı elementlər öz əksini tapır.

Okeanın atmosferə təsiri güclü olan ərazilərdə, dənizə yaxın regionlarda formalaşan iqlim.

D.İ. kontinental iqlim tipindən havanın gündəlik və illik temperatur fərqlərinin azlığı, yağıntıların, yayda nisbi rütubətliliyin çoxluğu, dənizdən əsən küləklərin üstünlüyü ilə fərqlənir. Şimal yarımkürəsində D.İ.-nin ən soyuq dövrü fevralda, ən isti dövrü avqustda müşahidə olunur. Materiklərin içərilərinə getdikcə D.İ.-i öz təsirini itirir, kontinental iqlimlə əvəz olunur.

D.M. 1 meridian dəqiqəsinin uzunluğuna uyğun olaraq müəyyənləşdirilib. Yer geoid formasında (qütblərdən batıq) olduğu üçün, əslində, bu uzunluq hər yerdə eyni deyil: qütblərdə o, 1862, ekvatorda 1843 metr təşkil edir (orta hesabla 1852 m). Beləliklə, tam dəqiq olmaq üçün deməliyik ki, 1 beynəlxalq D.M. 45° enlikdə 1 meridian dəqiqəsinin uzunluğuna bərabərdir – 1852 m. Bu, 1929-cu ildə Beynəlxalq Hidroqrafiya Konfransı tərəfindən təsdiq olunub.

Həmçinin bax:

• mil

D.S.-nin formalaşmasında əsas rol dalğalara məxsusdur: onların təsir xarakterindən asılı olaraq abrazyon, akkumulyativ və mürəkkəb sahil formaları fərqləndirilir. D.S.-nin hündürlüyü, parçalanma dərəcəsi, geoloji quruluşu həm də çayların gətirdiyi sülb axının miqdarı və tektonik proseslərin istiqaməti ilə müəyyən edilir.

Həmçinin bax:

• sahil

Bu şərti səviyyə sıfır kimi qəbul olunur və Yer səthindəki coğrafi obyektlərin hündürlüyü ona nisbətən hesablanır. Əslində, təbii ki, müxtəlif okean və dənizlərin səviyyəsi fərqli olur və küləklərin, cərəyanların, qabarma və çəkilmələrin, yağıntıların, digər amillərin təsiri ilə dəyişir. Buna görə D.S. konkret məntəqələrdə aparılan çox uzunmüddətli müşahidələr əsasında müəyyənləşdirilir. Keçmiş SSRİ, bəzi Şərqi Avropa ərazilərində, o cümlədən Azərbaycanda Yer səthindəki mütləq yüksəklik və dərinliklər Baltik dənizinin orta səviyyəsinə (Kronştadt futştokuna) görə hesablanır. Qərbi Avropa ölkələrində bu hesabat Amsterdam futştoku üzrə aparılır.

Yer planetinin okean və dənizlərində toplanmış su.

Dünya okeanında suyun ümumi həcmi 1370 mln. km³ olub çəkisinə görə 96,5%-i təmiz sudan, 3,5%-i isə həllolunmuş mineral duzlardan, qazlardan və az miqdarda (1-5 mq/l) üzvi maddələrdən ibarətdir. D.S. – məhluldur, tərkibində bütün məlum kimyəvi elementlər var. Bu suyun minerallaşma dərəcəsi, yəni hər litrdə mineral maddələrin faiz nisbəti onun duzluluğu adlanır. D.S.-nun orta duzluluğu 35 promilə (‰) yaxındır və duz tərkibi qanın duz tərkibinə bənzərdir. Dünya okeanında suyun duz tərkibi 88,7% xloridlərdən, 10,8% sulfatlardan, 0,3% karbonatlardan və 0,2% sair maddələrdən ibarətdir.

Bax: dəniz suyu.

Günəş radiasiyası, təzyiq və temperatur fərqi, ağırlıq qüvvəsinin və s. amillərin təsiri nəticəsində dəniz suyunun fasiləsiz yerdəyişməsi.

Həmçinin bax:

• suyun böyük dövranı
• suyun kiçik dövranı
• şaquli sirkulyasiya
• üfüqi sirkulyasiya

Qurunun qalxması və ya dənizin geri çəkilməsi, həmçinin abraziya nəticəsində dəniz sahilində yaranmış maili pilləvarı sahə.

Su səviyyəsinin qalxması və ya qurunun enməsi müşahidə edilən sahillərdə sualtı D.T.-larına da rast gəlinir.

Həmçinin bax:

• abraziya terrası

Materiklərin daxilində başqa ölkələrin ərazisi ilə əhatəyə alınaraq Dünya okeanına bilavasitə çıxış imkanı olmayan ölkələr.

Belə ölkələr əlverişsiz coğrafi mövqeyə malik ölkələr hesab edilir. Planetdə 40-dan artıq ölkənin Dünya okeanına birbaşa çıxışı yoxdur: Serbiya, Əfqanıstan, Laos, Macarıstan, Belarus, Boliviya, Paraqvay, Mali, Çad və s.