Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
Cağatay ulusu
XIII–XIV əsrlərdə mövcud olmuş monqol dövləti.
Çingiz xan hələ ölümündən əvvəl, 1224-cü ildə Monqol imperiyasını oğullarının sayına uyğun olaraq dörd ulusa bölüb. Xanın ölümündən sonra (1227) imperiyanın onun ikinci oğlu Cağataya çatan hissəsində C.U. yaranıb. Bu ulus Orta Asiya (Mavəraünnəhr, Yeddisu (Semireçye), Kaşqari) və ona bitişik bəzi digər əraziləri əhatə edib, xeyli dərəcədə türkləşib. XIV əsrin əvvəlində islam C.U.-nun rəsmi dini kimi qəbul olunub. XIV əsrin ortalarında ulus iki yerə – Moğolustan və Mavəraünnəhr xanlıqlarına parçalanıb.
Tarix terminləri lüğəticagir
fars. – hərfi mənası: tutulmuş yer
XVI–XVIII əsrlərdə Böyük Moğol imperiyası dönəmində Hindistanda ən geniş yayılmış feodal torpaq sahibliyi forması.
C. şəklində feodala ayrılmış torpaq hökmdarın mülkiyyətində qalıb. Lakin həmin ərazidən yığılan torpaq vergisi cagirdara çatıb. Bunun əvəzində isə cagirdar muzdlu atlı dəstə saxlamalı olub. Uzun müddət C. irsdən-irsə keçməyib, ölmüş cagirdarın oğlu adi qaydada hökmdardan torpaq sahəsi alıb. Yalnız XVIII əsrə yaxın C. feodalların irsi mülkiyyətinə çevrilib.
Tarix terminləri lüğəticagirdar
Cagir sahibi.
Böyük Moğol imperiyasında, əsasən, müsəlmanlardan ibarət olan C.-lar hakim feodal sinfinin yuxarı təbəqəsini təşkil ediblər. Hindistanda ingilis müstəmləkəçiliyi dövründə bir sıra iri torpaq sahibləri də C. adlanıb. XX əsrin 50-ci illərində Hindistanda keçirilən aqrar islahat zamanı C. torpaqlarının əksəriyyəti dövlətin xeyrinə müsadirə olunub.
Tarix terminləri lüğəticamaat
ər. – ayrıca bir icma, icmalar ittifaqı
1. Bir yerin adamları, bir yerə toplanmış xalq kütləsi.
2. Qan qohumluğu əlaqələri əsasında təşəkkül tapmış sosial təsisat forması.
Əsasən, Dağıstan mənşəli xalqlar üçün xarakterik olan bu təsisat forması feodal münasibətlərinin təşəkkülü mərhələsində meydana gəlib. Dağıstan Rusiya tərəfindən ilhaq olunduqdan sonra C. ləğv edilib. Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsində Car-Balakən camaatlığı mövcud olub.
3. İslamı birlikdə öyrənmək, dini ayinləri birgə icra etmək üçün toplaşmış dindarlar qrupu.
C., adətən, eyni məsciddə ibadət edir, onun rəhbəri imam adlanır.
Tarix terminləri lüğəticamaxatan
fars. – yük yeri
Keçmişdə yaşayış evlərinin daxilində divar batıqlarından ibarət memarlıq kompozisiyası elementi.
C.-nın hündürlüyü 1,5 m, eni 1 m, dərinliyi isə 35–50 sm olub, o, döşəmədən 10–25 sm yuxarıda yerləşib. Buraya ərzaq, paltar üçün sandıqlar qoyulub, yaxud yorğan-döşək, mətbəx əşyaları və s. yığılıb, adətən, C.-ın qarşısı pərdə ilə örtülüb.
Tarix terminləri lüğəticanişin
fars. – hökmdarı əvəz edən, müavin
1. Qədim dövrdə və orta əsrlərdə böyük dövlətlərin ayrı-ayrı vilayətlərinə hökmdarın təyin etdiyi rəhbər, başçı.
Sasanilərin Azərbaycana təyin etdiyi hakimlər, habelə xilafət dövründə əmirlikləri idarə edən ərəb sərkərdələri C. adlanıblar.
2. XII–XVI əsrlərdə Rusiyada yerli idarəçiliyə rəhbərlik edən şəxs.
3. XVIII əsrin sonu–XX əsrin əvvəlində Rusiyada canişinliyin başçısı.
Tarix terminləri lüğəticanişinlik
1. 1775–1796-cı illərdə II Yekaterinanın hakimiyyəti dövründə Rusiya imperiyasında 2–3 quberniyadan ibarət inzibati-ərazi vahidi.
C.-i canişin idarə edib. 1796-cı ildə bu sistem I Pavel tərəfindən ləğv olunub.
2. XVIII əsrin sonu–XX əsrin əvvəlində Rusiyanın müstəmləkə ucqarlarında idarəçilik sistemi.
1815–1874-cü illərdə Polşada, 1844–1883 və 1905–1917-ci illərdə isə Qafqazda C.-lər mövcud olub.
Tarix terminləri lüğəticarçı
Keçmişdə həm Şərq, həm Avropa ölkələrinin iri yaşayış məntəqələrinin meydanları və ayrı-ayrı məhəllələrində əhalini mühüm hadisələrdən agah edən, hökmdarın fərman və qərarlarını çatdıran şəxs.
Səfəvilər dönəmində C. mülki və hərbi vəzifə olub. Divanda vəzirin rəhbərliyi altında çalışan C.-lar “divan C.-ları”, hərbi xidmətdə topçubaşının tabeliyində olanlar isə “topxana C.-ları” adlanıblar.
Tarix terminləri lüğəticariyə
Xarici ölkələrdən qaçırılıb gətirilmiş, yaxud müharibələrdə əsir götürülmüş, hüquqlardan məhrum, alınıb-satıla bilən və sahibinin hər istəyini yerinə yetirməli olan kölə qadın, kəniz.
İslamiyyətdən öncə ərəblərdə yayılmış cariyəlik sistemi daha sonra bütün müsəlman dünyasında qəbul olunub. Orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində saraylarda və zəngin adamların evlərində C.-lər saxlanılıb. Osmanlı dövlətində bu cariyəlik yalnız XIX əsrin ortalarında ləğv olunub. Şəriət kəbin kəsdirməklə C. ilə evlənməyə icazə verib.
Tarix terminləri lüğəticaynizm
sanskr. jaina – qalib
Hindistanda e.ə. VI əsrdə təşəkkül tapmış əsas dini-fəlsəfi təlimlərdən biri.
C.-in banisi Mahavira (böyük qəhrəman) və Cina (qalib) adları almış Vardhamana sayılır. Buddizm kimi bu təlim də brahmanizmdəki ritualizm və mücərrədliyə qarşı etiraz reaksiyası olaraq yaranıb. Vedaların nüfuzu ilə hesablaşmayan C. bütün kastalardan olan kişi və qadınlar üçün açıq elan edilib. C. hinduizm təlimi üçün xarakterik olan ruhların yenilənməsi və hər bir hərəkətə görə cavabdehlik prinsiplərini qoruyub saxlayıb. Onun əsas məqsədi ruhun nirvana vəziyyətinə nail olunmasıdır. C.-ə görə, həmin məqsədə yalnız tərki-dünyalıq qaydalarına ciddi əməl edənlər, o cümlədən canlı varlıqları məhv etməkdən çəkinənlər çata bilərlər. Təlimin beş əsas əxlaq prinsipi var: öldürmə, yalan danışma, oğurlama, mal-dövlət həsrətində olma, cinsi əlaqədən mümkün qədər uzaq dayan. C. tərəfdarlarının əksəriyyəti ticarət və sələmçiliklə məşğul olan insanlardan ibarətdir: torpağı şumlayarkən xırda canlı varlıqların – cücülərin, həşəratların məhvi qaçılmaz olduğundan bu təlim əkinçiliyi yasaq edib.
Tarix terminləri lüğəticecim
Əllə toxunan parça, yaxud xovsuz xalça növü.
Onun eni 25–30 sm, uzunluğu 15–30 m və daha artıq ola bilər. C.-in rəngli paralel zolaqları var, çox vaxt bu zolaqlar müxtəlifformalı həndəsi elementlərlə bəzədilir. Keçmişdə C.-dən qadın və kişi geyimləri, yük pərdəsi, örtüklər tikmək üçün, eləcə də döşənəcək və divar xalçası kimi istifadə olunub.
Tarix terminləri lüğəticentlmen
ing. gentlemen < lat. gentilis – əsil-nəcabəti olan adam, nəcib şəxs
Böyük Britaniya və digər ingilisdilli ölkələrdə kübar cəmiyyətin əxlaq kodeksinə ciddi əməl edən alicənab şəxs.
Geniş mənada «yaxşı tərbiyə görmüş adam» anlamında işlənir. Terminin mənasının necə sürətlə dəyişdiyini XIX əsrin ingilis lüğətləri və ensiklopediyalarından görmək mümkündür. 1815-ci ildə Britannika ensiklopediyasının beşinci nəşrində ona belə izah verilmişdi: «C. – titulu olmasa da, öz şəxsi gerbinə malik, əcdadları azad insanlar olmuş şəxsdir». Yarım əsr sonra həmin kitabın səkkizinci nəşrində izah xeyli genişləndirilmişdi: «C. – statusu adi ticarətlə məşğul olan şəxslərin statusundan yüksək olan, maneraları ağlına və nəcabətinə dəlalət edən bütün kişilərə nəzakət xatirinə müraciət formasıdır».
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəticentlmen sazişi
ing. gentlemen < lat. gentilis – əsil-nəcabəti olan adam, nəcib şəxs
Tərəflər arasında (o cümlədən beynəlxalq münasibətlərdə), əsasən, şifahi surətdə bağlanan qeyri-formal saziş.
Adi hüquqi sazişlərdən fərqli olaraq C.S.-ndə nəzərdə tutulan qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi yalnız tərəflərin dürüstlüyündən və vicdanından asılıdır. Bu səbəbdən həmin sazişə əməl etməyənlər hüquqi deyil, mənəvi itkilərlə üzləşə bilərlər.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti