Tarix terminləri lüğəti

denikinçilik

1918–1920-ci illərdə çar generalı A.Denikin tərəfindən Ukrayna və Şimali Qafqaz ərazisində yaradılmış ağqvardiyaçı rejim.

D.-in siyasi özəyini kadet və oktyabristlər bloku, eləcə də eserlərin müəyyən hissəsi, hərbi bazasını isə 150 min nəfərlik “Rusiyanın cənubunun silahlı qüvvələri” təşkil edib. “Vahid və bölünməz Rusiya” şüarı altında mübarizə aparan Denikin sovet hakimiyyətini əsas düşmən hesab etsə də, müstəqil Cənubi Qafqaz respublikalarını, o cümlədən AXC-ni daim hərbi müdaxilə ilə hədələyib. 1919-cu ilin yazı və yayında Denikin qoşunları Azərbaycan üçün xüsusilə real təhlükə yaradıb. Yalnız Bakıdakı ingilis komandanlığının səyi nəticəsində onların Azərbaycana hərbi təcavüzünün qarşısını almaq mümkün olub.

denominasiya

lat. denominatio – yeni adqoyma, addəyişmə

Köhnə pul nişanlarının yeniləri ilə əvəzlənməsi prosesində onların nominal dəyərinin dəyişməsi.

D. valyutanı sabitləşdirmək və hesablaşmaları sadələşdirmək məqsədilə həyata keçirilir. Azərbaycanda 2006-cı ilin yanvar D.-sı zamanı köhnə pul nişanları 5000:1 nisbətində yeni pul nişanları ilə əvəzlənib.

denonsasiya

fr. dénoncer – pozma, ləğvetmə

Beynəlxalq hüquqda müqaviləni imzalayan tərəflərdən birinin onun icrasından imtina etməsi.

D. müqavilənin qüvvəsinin qanuni yolla dayandırılması üsullarından biridir. Adətən, o, müqavilənin özündə nəzərdə tutulmuş şərtlər və zaman kəsiyi çərçivəsində həyata keçirilir. Lakin az sayda bəzi müqavilələrin D.-sına yol verilmir. Məsələn, “Müharibə qurbanlarının müdafiəsi haqqında” Cenevrə konvensiyalarının (1949) icrasından imtina etmək mümkün deyil.

deportasiya

lat. deportatio – qovulma, sürgün

Ayrıca fərdin, bir qrup şəxsin, bütöv xalqın zorakı yolla ölkə daxilində digər əraziyə sürgün edilməsi və ya ölkə hüdudlarından kənara qovulması.

D. termini ilk dəfə XVIII əsrin sonu – XIX əsrin əvvəlində Fransanın cinayət qanunvericiliyində öz əksini tapıb. Həmin vaxt siyasi cəhətdən etibarsız hesab edilən şəxslər və qatı cinayətkarlar fransız müstəmləkələrinə D. olunublar. Sovetlər dönəmində D. ayrı-ayrı vətəndaşlara və bütöv xalqlara qarşı repressiya forması kimi geniş yayılıb. 1942–1945-ci illərdə bir sıra xalqlar (Krım tatarları, çeçenlər, balkarlar, Məhsəti türkləri, qaraçaylar və b.) öz doğma yerlərindən Sibirə, Orta Asiya və Qazaxıstan çöllərinə sürgün ediliblər. II Dünya müharibəsindən sonra təxminən 12–14 mln. alman Şərqi Avropa ölkələrindən Almaniya və Avstriya ərazisinə D. olunub. Hərçənd 1945-ci ilin avqustunda Nürnberq məhkəməsi D.-nı insanlığa qarşı cinayətlər siyahısına daxil edib.

despot

yun. despotes – hökmdar

1. Qeyri-məhdud hakimiyyətə malik, ölkəni qanunlarla deyil, istəklərinə uyğun idarə edən hökmdar.

2. Bizans dövlətində XII əsrdən başlayaraq imperatorun ən yaxın adamlarına verdiyi titul.

D.-ların imperatorun libasına oxşar libas geymək hüququ və bir sıra digər imtiyazları olub. Bundan əlavə, ayrı-ayrı vilayətlər onların idarəçiliyinə verilib. Belə vilayətlərə «despotat» deyilib.

3. Başqalarını öz iradəsinə tabe olmağa məcbur edən, hərkətlərində heç kəslə hesablaşmayan müstəbid adam.

despotiya

yun. despotèia – qeyri-məhdud hakimiyyət

Qeyri-məhdud mütləq hakimiyyət forması.

D.-da ali hakimiyyət öz təbəələri ilə istədiyi kimi rəftar edə bilən bir və ya bir qrup şəxsin əlində cəmləşir. Aristotel “Siyasət” əsərində belə hakimiyyəti sahibin qul üzərindəki hegemonluğuna bənzədir. Qədim Şərq dövlətləri (Assuriya, Babilistan, İran, Hindistan, Çin və s.) klassik D.-lar hesab olunur. Orta əsrlərdə müsəlman Şərqindəki bütün dövlətlərdə D. hökm sürüb.

despotizm

devalvasiya

lat. devalvatio < de – enmə + valeo – dəyər

Pul vahidinin dəyərinin rəsmən aşağı salınması.

devanaqari

sanskr. devanāgarī – hərfi mənası: ilahi şəhər yazısı

Kökləri qədim hind əlifbası brahmiyə gedib çıxan sillabik (ayrı-ayrı səsləri deyil, hecaları ifadə edən hərflərdən ibarət) yazı sistemi.

VIII–XII əsrlərdə formalaşmış D.-dən Şimali Hindistan dillərində (hindi, marathi, Nepal və s.), eləcə də sanskritdə istifadə olunur.

de-yure

lat. de-yure – hüquqi, hüquqa görə

Beynəlxalq hüquqda yeni dövlət, hökumət və digər subyektlərin qəti rəsmi tanınma forması.

D-Y. tanınma belə subyektlərlə tam həcmdə diplomatik münasibətlərin yaradılmasını nəzərdə tutur.

dəftərdar

Osmanlı dövlətində maliyyə naziri.

D. həm də sultanın yanındakı Ali Şuranın (Divan-i Hümayun) üzvü olub. Vergi dəftərləri bu nazirin tam nəzarəti altında olduğu üçün onun vəzifəsi belə adlandırılıb. Hər əyalətin özündə də ayrıca D. fəaliyyət göstərib. Əyalət D.-ları yerlərdə əldə edilmiş gəlirlərin mərkəzə çatdırılmasına görə məsuliyyət daşıyıblar.

dəhyek

fars. dəhyek – ondabir < dəh – on + yek – bir

Orta əsrlərdə bir sıra Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda kəndlilərdən natura formasında alınan vergi.

dəmirböyürlülər

XVII əsrin ortalarında İngiltərədə vətəndaş müharibəsi zamanı Oliver Kromvel tərəfindən formalaşdırılmış və yaxşı təlim görmüş süvari dəstələr.

Bu dəstələrin üzvləri zirehli libas geyiblər, xəncər və nizələrlə silahlanıblar. 60 könüllüdən ibarət ilk süvari dəstəsini Kromvel 1642-ci ildə yaradıb. 1643-cü ildə isə D. ümumi sayı 1100 nəfərə çatan 14 eskadrondan ibarət olublar. İntizamlı kral qoşunları ilə döyüşlərdə D. dözüm, cəsarət və igidlikləri ilə fərqləniblər. Onlar parlament ordusunun əsasını təşkil ediblər.

Dəmir dövrü

Bəşəriyyətin inkişafında dəmirdən əmək alətlərinin, silah və məişət əşyalarının hazırlanması ilə başlanan tarixi mərhələ.

dəniz faytonçuları

XVII əsrin 50-ci illərində hollandlara verilmiş ad.

Bu dövrdə Hollandiya dünyanın bütün ölkələri ilə əlaqələri təmin edən böyük ticarət donanmasına malik olduğu üçün beynəlxalq dəniz daşımalarında lider dövlət mövqeyi tutub.