Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
ibadət
ər. – sitayiş, pərəstiş
İslamda bütün dini ayin və mərasimlərə, Allahın buyurduqlarına əməl olunması.
Allaha pərəstişin “zahiri” formalarını əhatə edən «ilm əl-ibadət» (dini ayinlər haqqında elm) müsəlman hüququnun beş əsas tərkib hissəsindən biri sayılır. Bu, şəriətdə də öz əksini tapıb. İ. – təmizlənmə (təharət), namaz, yoxsulların xeyrinə ödənilən zəkat (əmlak vergisi), oruc, həcc və cihadı hər müsəlman üçün yerinə yetirilməsi zəruri əməl sayır. Nəzəri baxımdan İ.-in tələbləri şiələr və sünnilər üçün eynidir, lakin gerçəklikdə onlar fərqlənir.
Tarix terminləri lüğətiiblis
yun. diábolos – iftiraçı, şeytan mənası verən sözün ərəbcə qarşılığı
İslam dinində Allahın düşməninə çevrilmiş, dindarları düz yoldan azdıran mələyin adı.
İ.-ə həm də “şeytan” deyilir. Rəvayətə görə, mələklər arasında yalnız o, ilk insana – Adəmə təzim etmək barədə Allahın əmrindən çıxıb və bu səbəbdən göylərdən qovularaq cəhənnəm əzabına düçar edilib. Lakin İ.-in xahişi ilə Allah cəzanın yerinə yetirilməsını məhşər (qiyamət) gününədək təxirə salıb. Adəm və Həvvanın cənnətdən qovulmasına da məhz həmin mələk səbəb olub. İ. daim insanlardan qisas alacağına, onları düz yoldan sapındıracağına and içib.
Tarix terminləri lüğətiibtidai icma quruluşu
Bəşər cəmiyyətinin ilkin inkişaf dövrü.
Bu termin marksizm klassikləri tərəfindən elmi dövriyyəyə daxil edilib və birinci ictimai-iqtisadi formasiya anlamında işlədilib. Marksizmə görə, İ.İ.Q. ictimai inkişafın sonrakı mərhələlərindən xüsusi mülkiyyətin, siniflərin və dövlətin olmaması ilə fərqlənib. Sonuncuların yaranması ilə həmin quruluşun mövcudluğuna son qoyulub. İ.İ.Q. terminindən postsovet məkanında, o cümlədən Azərbaycan tarixşünaslığında geniş istifadə olunur. Dünyanın əksər ölkələrində isə ondan və ümumiyyətlə, tarixin marksist dövrləşmə sistemindən çoxdan imtina edilib. Dünya elmində bəşər cəmiyyətinin ilkin inkişaf mərhələsini ifadə etmək üçün “tarixöncəsi” və ya “prehistory” (lat. præ – öncə + yun. historia – tarix) terminlərinə üstünlük verilir. “Prehistory” dönəmi insanın yaranmasından yazının icad edilməsinə kimi (e.ə. III minillik) böyük bir zaman kəsimini əhatələyir.
Tarix terminləri lüğətiibtidai insan sürüsü
İlk insan kollektivinin şərti adı.
İnsanın ən yaxın əcdadlarının zooloji birliyini əvəzləmiş İ.İ.S. yığıcılıq və ola bilsin, ovçuluqla məşğul olub. İ.İ.S.-nün mövcudluğu dövrü müasir insanın yarandığı dövr sayılır və Alt Paleoliti, eləcə də Orta Paleolitin bir hissəsini əhatə edir. İ.İ.S.-ndə nizamsız nikah münasibətləri (promiskuitet) hökm sürüb. Tədricən eyni sürünün üzvləri arasında cinsi əlaqələr yasaqlanıb, digər sürünün üzvləri ilə nikah bağlanmasına keçilib (ekzoqamiya). Beləliklə, İ.İ.S.-ndən qəbiləyə keçid dövrü başlanıb.
Tarix terminləri lüğətiicma
ər. – birlik, cəmiyyət
1. İnsanların kollektiv mülkiyyət əsasında istehsal vasitələrinə, digər əmlaka, eləcə də tam və ya qismən özünüidarəyə malik olduqları ənənəvi sosial təşkilatlanma forması.
İ.-nın müxtəlif növləri (nəsli, qonşuluq, ailə və s.) insan cəmiyyətinin inkişafının erkən mərhələsində geniş yayılıb. Bir çox ölkələrdə İ.-lar hətta quldarlıq dövründə və feodalizmdə də mövcud olub. Kapitalizmin inkişafı ilə əlaqədar onlar tədricən dağılmağa başlayıb.
2. Ortaq inanclara, demoqrafik göstəricilərə və s. malik toplumlar; məs.: şəhər kommunaları, kənd cəmiyyətləri, dini və milli cəmiyyətlər və s.
Tarix terminləri lüğətiicmalar palatası
ing. House of Commons
Böyük Britaniya və Kanadada parlamentin palatalarından biri.
Böyük Britaniyada İ.P. parlamentin aşağı palatası sayılsa da, səlahiyyətlərə görə yuxarı palatanı üstələyir. Belə ki, İ.P.-nda əksəriyyəti təşkil edən partiyanın lideri, bir qayda olaraq, ölkənin baş naziri olur. 1801-ci ilə kimi İrlandiya parlamentinin aşağı palatası da İ.P. adlanıb.
Tarix terminləri lüğətiictimai əmək bölgüsü
Əmək fəaliyyətinin ayrı-ayrı növlərinin tarixən təşəkkül tapmış ayrılması, dəyişməsi və oturuşması prosesi.
Bu proses çoxsaylı əmək fəaliyyəti növlərinin keyfiyyətcə diferensasiyası və gerçəkləşməsində özünü göstərir. İ.Ə.B. – vahid əmək prosesinin ayrı-ayrı hissələrə bölünməsi və hər hissə ilə nisbətən dar sahədə ixtisaslaşmış işçilərin məşğul olmasını nəzərdə tutur. Bu, yüzlərlə müxtəlif peşə və sahələrin yaranmasına səbəb olur. Təkamül və elmi-texniki tərəqqi prosesində əsas nailiyyətlər hələ qədim dövrlərdən məhz İ.Ə.B. sayəsində qazanılıb; məs.: əkinçiliyin maldarlıqdan ayrılması – birinci, sənətkarlığın əkinçilik və maldarlıqdan ayrılması – ikinci, ticarətin sənətkarlıqdan ayrılması isə üçüncü İ.Ə.B. sayılır.
Tarix terminləri lüğətiictimai-iqtisadi formasiya
Marksizm təlimində ictimai təkamülün müəyyən mərhələsini ifadə edən tarixi kateqoriya.
Marksizmdə tarix keyfiyyətcə səciyyələndirilə və digərlərindən fərqləndirilə bilən “mərhələlərin” – İ-İ.F.-ların mütərəqqi qaydada bir-birini əvəzləməsi şəklində təsvir edilir. Tarixi proses beş İ-İ.F.-nın ardıcıl dəyişikliyi kimi təqdim olunur: ibtidai icma quruluşu, quldarlıq, feodalizm, kapitalizm və kommunizm. Bəzi digər dövlətləri çıxmaq şərti ilə dünya tarixşünaslığında tarixin dövrlərə bölünməsinin “formasiya” konsepsiyasından artıq imtina edilib.
Tarix terminləri lüğəti