Tarix terminləri lüğəti

qalliyaçılıq

lat. gallicanus – hərfi mənası: qallara məxsus

XIII əsrdə yaranmış və əsas məqsədi fransız katolik kilsəsinin Roma papasından muxtariyyət əldə etməsi olan dini-siyasi hərəkat.

Q. təkcə kilsədaxili məsələləri deyil, həm də dini və dünyəvi hakimiyyətlər arasındakı münasibətləri əhatə edib. Fransa kralları dünyəvi məsələlərdə papa hakimiyyətindən asılı olmamaq üçün Q.-dan əsaslı şəkildə bəhrələniblər. Bu hərəkatın proqramı 1682-ci ildə qəbul edilmiş “Qalliyaçı ruhanilərin bəyannaməsi” adlı sənəddə öz əksini tapıb. Həmin sənəddə Q.-ın 4 əsas tələbi irəli sürülüb: kralın dünyəvi işlərdə papa hakimiyyətindən tam sərbəstliyi; papanın ümumdünya kilsə məclisinə tabe olması; papanın səlahiyyətlərinin Fransa krallığı və fransız kilsəsinin qanun və adətləri çərçivəsində məhdudlaşdırılması; papanın dini ehkamlar barədə kilsə məclisi tərəfindən təsdiqlənməmiş fikirlərinin rədd edilməsi. Bu tələblər hərəkatın XVIII əsrin sonunadək fəaliyyət proqramı olub. Böyük Fransa inqilabı cəmiyyətin həyatında və dövlət işlərində dünyəviliyi bərqərar etdikdən sonra Q. əvvəlki əhəmiyyətini itirib.

qandizm

Hindistanda müstəqillik uğrunda mübarizə dövründə meydana gəlmiş, yaradıcısı M.Qandinin adını daşıyan sosial-siyasi və dini-fəlsəfi təlim.

Dinc yolla Hindistanın müstəqilliyinə nail olmaq və bu məqsədlə geniş xalq kütlələrini milli azadlıq mübarizəsinə cəlb etmək, habelə milli, dini, kasta və sosial mənsubiyyət fərqlərini nəzərə almadan bütün hindliləri həmin mücadilədə Hindistan Milli Konqres Partiyasının rəhbərliyi altında birləşdirmək Q.-in siyasi qayəsi sayılır. Patriarxal münasibətləri idealizə edən Q. kənd icmasının dirçəldilməsinə, kustar sənətkarlığın, xüsusilə əyiricilik və toxuculuğun inkişafının sürətləndirilməsinə çalışıb. Onun əsas fəaliyyət prinsipi qeyri-zorakılıq olub. M.Qandi tərəfindən hazırlanmış müstəqillik uğrunda qeyri-zorakı mübarizə taktikası satyaqraxa adlanıb. Həmin taktika özünü iki formada (müstəmləkəçilərlə əməkdaşlıqdan imtina və mülki itaətsizllik nümayiş etdirmə) büruzə verib.

qanlı qanunvericilik

XV əsrin sonu – XVI əsrdə İngiltərədə dilənçilərə və səfillərə qarşı qəbul edilmiş qanunlar məcmusu.

qanlı şura

isp. Tribunal de los Tumultos – hərfi mənası: qarışıqlıq, iğtişaş şurası

1567–1573-cü illərdə İspaniya Niderlandında fəaliyyət göstərmiş “İğtişaş işləri üzrə şura”nın (“Raad van beroerte”) holland tarixşünaslığında adı.

İspaniya kralı II Filippin əmri ilə onun canişini hersoq Alba tərəfindən yaradılmış bu şura Niderlanddakı burjua inqilabına qarşı mübarizə aləti kimi təsis olunub. Ondan həmçinin vətəndaş hüquqlarını və dini azadlıqları məhdudlaşdırmaq üçün də istifadə edilib. Məhz Niderland tarixində görünməmiş amansızlığına görə “İğtişaş işləri üzrə şura” az sonra Q.Ş. adlandırılıb. Qısa müddət ərzində Q.Ş. 9 minə yaxın insanı ölüm hökmünə məhkum edib. Lakin bütün bu repressiyalar Niderlandda milli-inqilabi hərəkatın qarşısını ala bilməyib.

qanunverici məclis

1. Fransada 1791 və 1848-ci illər konstitusiyaları ilə müəyyən edilən qanunverici orqan.

qanunverici hakimiyyət

qanunvericilik

1. Dövlətin öz funksiyalarını həyata keçirməsinin əsas metodlarından biri; dövlət hakimiyyəti orqanlarının qanunlar hazırlamaq və qəbul etmək sahəsində fəaliyyəti.

2. Bütünlüklə ictimai münasibətləri və yaxud ictimai münasibətlərin hər hansı bir növünü tənzimləyən hüquq normalarının məcmusu.

qapıçıbaşı

qapıçılıq

Orta əsrlərdə Azərbaycanda və bəzi qonşu ölkələrdə şəhər darvazalarının mühafizəsinə cavabdeh olan məmurların xeyrinə alınan vergi.

qara kotan

Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda VIII–IX əsrlərdən istifadə olunan qədim şum aləti.

Xalq arasında ona «ağac kotan», «əyribazı kotanı», «kəl kotanı», «ata-baba kotanı» da deyiblər. Torpaq layını çevirmə qabiliyyətinə malik Q.K.-a yerli şəraitdən asılı olaraq 4, 6, 8, 10, bəzi hallarda 12 cüt öküz, yaxud kəl qoşulub. Bu kotanı işlətmək üçün, adətən, 6-7 nəfər tələb olunub. Azərbaycanda Q.K.-dan XX əsrin 40-cı illərinədək istifadə edilib.

qara məcəllələr

ing. Black Codes

“qara ölüm”

Avropa ölkələrində 1347–1353-cü illərdə baş vermiş taun epidemiyası.

“Q.Ö.” nəticəsində 24 milyon insan, yəni ozamankı Avropa əhalisinin 1/4-i tələf olub. Epidemiya 1361 və 1369-cu illərdə təkrarlanıb, lakin əvvəlki qədər böyük miqyas almayıb.

qara pul

Azərbaycanda mis sikkələrə aid edilən termin.

qara yazı

Azərbaycan xalq təqvimində yaz fəslinin başlanğıc mərhələsi.

Q.Y. yazın ilk günündən aprelin ortalarınadək davam edir. Bu zaman havalar tez-tez dəyişdiyindən və bəzən sərt keçdiyindən həmin dövr məhz belə adlandırılır.

qaradam

Keçmişdə Azərbaycanda, xüsusilə Kiçik Qafqaz ərazisində geniş yayılmış arxaik ev tipi.

Q. ağacdan düzəldilən pilləli formada dam örtüyünə malik olub. Dam örtüyünün mərkəzində içəriyə işıq düşməsi və tüstünün çıxması üçün dəlik saxlanılıb. Dəliyin altında döşəmədə isə açıq ocaq yerləşib. Q.-ın divarları daşdan, çiy kərpicdən və möhrəpalçıqdan, bəzən torpaqdan, nadir hallarda taxtadan olub. Terminin etimologiyası dəqiq müəyyənləşməyib. Bir sıra tədqiqatçıların fikrincə, bu cür evlər böyük patriarxal ailəyə məxsus olduğu üçün məhz “böyük ev” mənasında Q. adlandırılıb. Belə ki, əski türk dilində “qara” sözü “böyük”, “iri” anlamını verir. Digər tədqiqatçılar isə ortalıqda yanan açıq ocağın tüstüsünün tavanı və divarları hisə boyadığı üçün həmin evlərə Q. deyildiyi qənaətindədirlər. Gürcüstanda Q. darbazi adlanır.