Tarix terminləri lüğəti

Q. «əsr» və ya «era» mənasında da işlənir, lakin əksər hallarda həmin termin məhz «33 illik dövr» anlamında iştifadə edilir. Bu, onunla izah olunur ki, qəməri il tropik ildən (Yerin Günəş ətrafında fırlanma müddətindən) təqribən 11 gün qısadır: beləliklə, qəməri və tropik illərin başlanğıcı yalnız hər 33 ildən bir üst-üstə düşür.

2. Həccə gedənlərin ibadətə yollandıqları Ərəfət dağındakı zirvə qruplarından birinin adı.

Şiəlikdə ismaililik təriqətinin qollarından biri.

«Qərmət» ləqəbli din xadimi Həmdən əl-Əşəsin adı ilə bağlı bu təlim IX əsrin sonunda Cənubi Mesopotamiyada meydana gəlib. Bir sıra bidətləri özündə ehtiva etdiyi üçün Q. islam dini çərçivəsindən kənara çıxıb, onun ehkamlarının dəyişdirilməsinə cəhd göstərib. Q. müqəddəslərin qəbirlərini ziyarət etməyi, Kəbə daşını öpməyi yasaqlayıb. Onun sosial idealı torpaq üzərində icma mülkiyyətinin bərpası və ümumi bərabərlik olub. 899-cu ildə Q. tərəfdarları Bəhreyni ələ keçirərək Şərqi Ərəbistanda XI əsrə kimi mövcud olmuş dövlət yaradıblar, lakin sünnilərlə aramsız müharibələrdə getdikcə zəifləyiblər və son nəticədə məğlubiyyətə uğrayıblar. XI əsrin sonu – XII əsrin əvvəlinədək ismaililik təriqətinin bu qolu tamamilə sıxışdırılaraq aradan çıxarılıb.

XVIII əsrin əvvəlindən etibarən Q. (uyezd) quberniyanın tərkib hissəsi olub və öz növbəsində nahiyələrə (volostlara) bölünüb. Azərbaycanda XIX əsrin 40-cı illərindən yaradılan Q.-lar çarizmin devrilməsindən (1917) sonra da həm AXC (1918–1920) dövründə, həm sovetləşmənin ilkin mərhələsində mövcud olub, yalnız 1929-cu ildə SSRİ-nin inzibati-ərazi sistemində həyata keçirilən islahatla əlaqədar ləğv edilib. Baltik respublikalarında (Litva, Latviya və Estoniyada) Q.-lar 1949–1950-ci illərə kimi qalıb.

Bax: cihad.

Bu təşkilat rəsmən “Livoniyalı İsa Məsih döyüşçüləri qardaşlığı” (lat. Fratres militiæ Christi de Livonia) adlanıb. Ordenin üzvlərinə isə üzərində qırmızı qılınc və xaç təsviri olan ağ bürüncəklər geydikləri üçün Q. deyiblər. XIII əsrin əvvəlində Q. Baltikyanı ərazilərə bir sıra səlib yürüşləri təşkil ediblər, lakin 1236-cı ildə litvalılarla sonradan latışların tərkibinə daxil olmuş zemqalların birləşmiş dəstələri tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradılıblar. 1237-ci ildə Q.-ın qalıqları Tevton ordeni ilə birləşərək Livoniya ordenini yaradıblar.

Qədim türk xalqı olan qıpçaqların (kumanların, yaxud poloveslərin) dili.

O, türk dillərinin qıpçaq qrupunun qıpçaq-oğuz yarımqrupuna daxil olub; hazırda ölü dil hesab edilir. Qıpçaq sözlərinə bir çox yazılı abidələrdə, o cümlədən M.Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərində, “İqor polku haqqında dastan”da, XIII əsrdə Misirdə tərtib olunmuş “Türkcə-ərəbcə lüğət”də rast gəlinir. Q.Q.-nin ən böyük ədəbi abidəsi “Codex Gumanicus” (XIII əsrin sonu) adlanan latınca-farsca-qıpçaqca lüğətdir. Bu dillə bağlılığı olan son yazılı abidələr XVI əsrə aid edilir.

Monqoloid irqinə mənsub Q.-ın (kumanların, yaxud poloveslərin) bu ərazidə yaşadıqları barədə məlumata e.ə. 203-cü ilə aid Çin xronikasında rast gəlinir (xronikada onlar “küyeşe”, “tszyüşe” adı ilə xatırlanırlar). Əsasən, köçəri maldarlıqla məşğul olan həmin xalq eramızın VI–VII əsrlərində Orxon və İrtış çayları hövzəsinə köç edib. Q. etnonimi ilk dəfə məhz bundan sonra – VIII əsrə aid Selevkin kitabələrində qeydə alınıb. IX–X əsrlərdə Q. Tyan-şan dağlarının ətəklərindən Dunay və Volqaya qədər geniş bir ərazidə məskunlaşıblar, ərazinin özü isə Dəşt-i Qıpçaq adlanıb. Q.-lar üç qrupa – ağqıpçaq, qaraqıpçaq və sarıqıpçaqlara bölünüblər. Onlar bir çox türk xalqlarının (qazax, qırğız, özbək, başqırd, türkmən, balkar, tatar, qaraçay və b.) təşəkkülündə mühüm rol oynayıblar, habelə azərbaycanlıların etnogenezində iştirak ediblər. Q. Azərbaycana ilk dəfə VIII əsrdə xəzərlərin tərkibində gəliblər. IX–XI əsrlərdə şimaldan Cənubi Qafqaza köç etmiş türk tayfalarının əksəriyyətini də onlar təşkil ediblər. XI–XIII əsrlərdə Q. rus torpaqlarına və Bizans imperiyasına qarşı saysız-hesabsız yürüşlərin iştirakçıları olublar. Monqol yürüşləri başlandıqdan sonra Q.-ın bir hissəsi Qızıl Ordanın tərkibinə qatılıb, digər hissəsi Macarıstana köç edərək orada yerli əhali ilə qaynayıb-qarışıb.

Həmçinin bax:

• qıpçaq dili

Üsyançılar başlarını qırmızı parça ilə bağladıqlarına görə belə adlandırılıblar. İlkin mərhələdə Q. xeyli uğurlar qazanıblar və sayları bir neçə yüz minə qədər artıb. Lakin onların liderləri ölkənin siyasi perspektivlərinə dair yekdil rəyə gələ bilməyiblər və tezliklə bu, ciddi problemlər yaradıb. Belə ki, Q.-ın liderlərindən bəziləri özlərini taypinlərin tərəfdarları elan ediblər, digərləri Min sülaləsinin hakimiyyətinin bərpası uğrunda mübarizə apardıqlarını bildiriblər. Üsyançıların nümayəndələrindən yeni bir sülalənin formalaşdırılmasını qarşısına məqsəd qoyanlar da olub. Bu zəmində dərinləşən ixtilaflar Q. üsyanının hökumət qoşunları tərəfindən dağıdılmasına şərait yaradıb.

Bax: Gödək parlament.

Öncə şamlu, rumlu, ustaclı, əfşar, təkəli, qacar və zülqədər tayfalarından ibarət olan Q.-ın tərkibinə sonralar bayat, baharlı, alpaut və b. tayfalar da qatılıb. Bu tərkibdə yeganə irandilli tayfa talışlar olub. Q. 12 şiə imamının şərəfinə başlarına 12 qırmızı zolaqlı çalma bağladıqları üçün belə adlandırılıblar. Onlar Səfəvilərin hərbi dəstələrinin özəyini təşkil ediblər və Səfəvilər dövlətində hakim mövqeyə malik olublar. Həmin dövlətin çox vaxt “Qızılbaşlar dövləti” adlanması bununla izah edilir. Keçmişdə Osmanlı dövlətində ələviləri və bütün şiələri Q. adlandırıblar.