Tarix terminləri lüğəti

İudaizmin ehkamlarının, eləcə də dini-etik və hüquqi müddəalarının külliyyatı.

E.ə. IV əsr – eramızın V əsrində qismən qədim yəhudi, qismən də arami dilinin dialektlərində formalaşdırılmış T.-da əxlaq və hüquq barədə düşüncələr, dünyanın yaranması haqqında əfsanələr, tibb, astronomiya və coğrafiyaya aid məlumatlar öz əksini tapıb. Burada yəhudilərin dini, mülki və ailə həyatını tənzimləyən normalar əks olunub. T.-un ən qədim hissəsi Mişna (Təkrar) adlanır.

Bu termin XIII əsrdən başlayaraq monqol işğalına məruz qalmış ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılıb. Həmin dövrdən etibarən monqolların Orta Asiya, Cənubi Qafqaz, eləcə də bəzi Yaxın və Orta Şərq ölkələrində ticarətdən, sənətkarlıqdan, digər istehsal sahələrindən pulla topladıqları vergi də T. adlanıb. Həmin vergini toplamaq hüququ əksər hallarda icarəyə verilib və müqatiə üsulu ilə həyata keçirilib. Ticarət və sənətkarlığın inkişafına ciddi maneə törədən T. XVI əsrin 70-ci illərinə kimi mövcud olub. İran və Azərbaycanda T.-nı Səfəvi hökmdarı I Təhmasib 1565-ci ildə ləğv edib.

I səlib yürüşündən az sonra, 1118–1119-cu illərdə Qüdsdə yaradılmış katolik ruhani-cəngavər ordeninin üzvləri.

Fransız cəngavərləri tərəfindən əsası qoyulmuş T. ordeninin məqsədi Qüdsə ziyarətə gələn xristianları qorumaq, eləcə də Fələstin və Suriyada səlibçilərin yaratdıqları dövlətlərin ərazisini genişləndirmək olub. Ordenin ilk iqamətgahı məbəddə yerləşdiyi üçün o belə adlandırılıb. 1139-cu ildə papa III İnnokenti T.-ə geniş imtiyazlar verib. Onlar yerli dünyəvi və dini feodalların yurisdiksiyasından çıxarılıb, kilsə vergilərindən azad edilib və s. T.-i yalnız papa kurialarının mühakimə etmək hüququ olub. Yaxın Şərqdə və Avropada böyük torpaq sahələri ələ keçirmiş orden iri feodal mülkiyyətçisinə çevrilib. XIII əsrdə T. həmçinin Qərbi Avropanın ən varlı bankirləri olublar. Onlar müsəlmanlar tərəfindən sıxışdırılaraq 1291-ci ildə öncə Kiprdə məskunlaşıblar, sonra isə Avropada, əsasən, Fransada cəmləşiblər. T.-in artan nüfuzundan qorxuya düşən Fransa kralı IV Filip (1285–1314) onların bidətdə ittiham edilməsinə nail  olub. Bundan sonra T.-ə qarşı inkvizisiya prosesi başlanıb. 1307-ci ildə Fransada bu ordenin üzvləri həbs olunublar, 1310-cu ildə bidətçi kimi tonqalda yandırılıblar. T. Qərbi Avropanın digər ölkələrində də təqiblərə məruz qalıblar. 1312-ci ildə papa V Klement ordeni ləğv edib.

Bu xalq özünü “mi”, “minya” adlandırıb. X əsrdə T. Çinin indiki Qansu və Şansi əyalətlərinin ərazisində Si Sya adlı dövlət yaradıblar və mütəmadi olaraq çinlilərə qarşı uğurla mübarizə aparıblar. Orijinal yazıya malik olan T. özünəməxsus sivilizasiya yarada biliblər. Lakin 1227-ci ildə monqollar tərəfindən darmadağın edildikdən sonra T.-ın bir hissəsi tibetlilərin tərkibinə daxil olub, digər hissəsi isə monqollar və çinlilərin assimilyasiyasına məruz qalıb.

2. Tibetlilərin monqolca adı.

XX əsrin 30-cu illərinədək rus ədəbiyyatında Sinxay vilayətində yaşayan köçəri tibetlilər də belə adlandırılıb.

T. keçmiş insan cəmiyyətinin indiki durumu və gələcək perspektivlərini dərk etmək məqsədilə tədqiq olunur. Bu elmlər kompleksi keçmişin fakt, hadisə və proseslərini tarixi qaynaqlar əsasında öyrənir. Həmin qaynaqlarla isə mənbəşünaslıq və digər köməkçi T. fənləri məşğul olur. T. ümumdünya (ümumi) T.-i və ayrı-ayrı dövlət və xalqların T.-indən ibarətdir. Tədqiq olunan T.-i mərhələyə uyğun olaraq ibtidai icma T.-i, qədim dünya T.-i, orta əsrlər T.-i, yeni T. və ən yeni T.-i fərqləndirirlər. Arxeologiya və etnoqrafiya da geniş anlamda T.-in tərkib hissəsi hesab olunur.

See also:

• tarixşünaslıq

Tarix və ona yaxın bilik sahələrinə aid sistemləşdirilmiş məlumatlar verən elmi-soraq nəşrləri.

Bütövlükdə ümumdünya tarixinə, müəyyən tarixi dövrlərə, ayrı-ayrı qitələrin, ölkələrin və xalqların tarixinə aid T.E., həmçinin tarix lüğətləri nəşr edilir. Onlar ayrı-ayrı tarixi hadisələrə və ya şəxsiyyətlərə də həsr oluna bilər. İlk belə nəşrlər XVI–XVIII əsrlərdə meydana gəlib; məs.: fransız alimi Ş.Etyenin 1553-cü ildə dərc etdirdiyi “Tarix və ədəbiyyat lüğəti”, fransız tədqiqatçısı L.Morerinin 1674-cü ildə işıq üzü görmüş “Böyük tarix lüğəti” və s.

Bax: tarix ensiklopediyaları.

Keçmişə aid faktların, baş vermiş hadisə və proseslərin əks olunduğu T.Q. ayrı-ayrı tarixi mərhələlərin real mənzərəsini bərpa etməyə imkan verir. İbtidai icma tarixini öyrənmək üçün əsas T.Q. arxeoloqların aşkar etdiyi maddi mədəniyyət abidələri sayılır. Sonrakı dövrlərin tədqiqində isə artıq yazılı mənbələr ön plana keçir. T.Q.-ın yaranması, təsnifatı, müəlliflərinin müəyyənləşdirilməsi və s. ilə mənbəşünaslıq məşğul olur.

See also:

• tarix

Bax: tarixi qaynaqlar.

1. Geniş mənada: tarix elmlərinin tarixini öyrənən xüsusi fənn.

T. tarixi tədqiqatların problematikasının dəyişməsini, bu elmlər kompleksinin nəzəri və metodoloji prinsiplərinin təkamül prosesini, ayrı-ayrı tarixi konsepsiyaların xüsusiyyətlərini, tarixi qaynaqların istifadəsi və təhlili metodlarını araşdırır. T.-ın baniləri Miletli Hekatey (e.ə. 550–490) və Herodot (təqr. e.ə. 494–425) sayılırlar.

2. Məhdud mənada: müəyyən mövzuya, tarixi dövrə (məs.: səlib yürüşləri dövrü T.-ı) həsr olunmuş tədqiqatların məcmusu, yaxud ideoloji, dil və ya milli baxımdan daxili vəhdət təşkil edən tarixi əsərlərin (məs.: marksist T., ingilisdilli T., fransız T.-ı) toplusu.

Antik mənbələrdə T.-ın adları çəkilir. Onlar əkinçilik və maldarlıqla, ovçuluq və balıqçılıqla məşğul olublar. Xersones və Bospor dövlətləri ilə mübarizədə öz müstəqilliklərini qoruyub saxlamağa müvəffəq olan T. e.ə. II əsrin sonunda Pont çarlığının əsarəti altına düşüblər. E.ə. I əsrin ortalarında onların assimilyasiya prosesi başlayıb. Ehtimal olunur ki, T. alanlar, qotlar və Krımın dağlıq hissəsində məskunlaşmış digər tayfaların tərkibinə daxil olublar. Yazılı mənbələr eramızın IV əsrinədək T.-ın mövcud olduğunu təsdiqləyir. Bu qədim tayfaların etnik mənşəyi məlum deyil. Krımın T. yaşayan cənub hissəsi antik dövrdə Tavrika adlanıb.

T. qəbilədən böyük olub, belə ki, bir neçə qəbilə T. yaradıb. T. üzvlərini qan qohumluğu birləşdirib, onlar müəyyən ərazidə kompakt şəkildə məskunlaşıblar, eyni dildə danışıblar və eyni adətlərə malik olublar. Müəyyən iqtisadi birliyin mövcudluğu, kollektiv ovçuluq və qarşılıqlı yardım ənənələri də T.-nın səciyyəvi cəhətləri sayılıb. T.-nı idarə etmək üçün qəbilələrin ağsaqqallarından ibarət xüsusi şura fəaliyyət göstərib. Ən mühüm məsələləri həll etmək üçün isə xalq yığıncaqları çağırılıb. Sosial təbəqələşmə və dövlətin yaranması tədricən T.-nın dağılmasına gətirib çıxarıb. Lakin T.-nın qalıqları antik dövr və orta əsrlərdə də mövcud olub. Bəzi xalqlarda (məs.: tuareqlər) müasir dövrdə də T. münasibətləri hökm sürür.

Xun Syusyuanın başçılıq etdiyi T. Çinin cənubunda 30 milyon insanın yaşadığı böyük əraziləri tutaraq öz dövlətlərini yaradıblar. Nankin şəhəri T. dövlətinin paytaxtı, Xun Syusyuan isə imperator elan edilib. T.-in proqramı utopik xarakter daşıyıb və ümumi bərabərliyə əsaslanan dövlətin təşəkkülünü nəzərdə tutub. Reallıqda isə onların sosial-iqtisadi siyasəti kəndlilərdən alınan torpaq icarəsi haqqının azaldılması və mülkədarların vergi yükünün artırılması ilə məhdudlaşıb. 1853–1856-cı illərdə T. Çinin mərkəzində xeyli yeni ərazilər tutublar. Lakin üsyanın rəhbərləri arasında kəskinləşən ziddiyyətlər T.-in mövqelərinin zəifləməsinə səbəb olub. Bundan istifadə edən Tzin sülaləsinin qoşunları əks-hücuma keçərək 1864-cü ildə onların, demək olar, bütün dayaq məntəqələrini ələ keçiriblər. Həmin ilin iyulunda Nankinin alınması və Xun Syusyuanın intihar etməsindən sonra üsyan yatırılıb. Lakin T.-in kiçik dəstələri 1868-ci ilə kimi müqaviməti davam etdiriblər.