Словари
Tarix terminləri lüğəti
danaylar
yun. Danaoi
Yunanıstanın cənub hissəsində, Peloponnes yarımadasının Arqolis (Arqolida) vilayətində məskunlaşmış ən qədim yunan tayfalarından biri.
Antik mifologiyada, habelə Homerin əsərlərində bu termindən qədim yunanların ümumiləşdirici adı kimi istifadə olunur. Rəvayətə görə, Troya müharibəsində iştirak edən D. içərisində döyüşçülər gizlənmiş taxta atı şəhər divarları önündə qoyub gedirlər. Hiylədən xəbərsiz troyalılar atı şəhərə gətirirlər, gecə düşəndə isə döyüşçülər gizləndikləri yerdən çıxıb şəhər darvazalarını açırlar və D.-ı içəri buraxırlar. D.-ın bu fəndi nəticəsində Troya alınır. “Ölüm və fəlakət gətirmək” mənasında işlədilən “Danayların hədiyyəsi” ifadəsi buradan yaranıb.
Tarix terminləri lüğətidantonçular
Böyük Fransa inqilabı zamanı, 1793–1794-cü illərdə yakobinçilərin Konventdə dövlət xadimi Jorj Dantonun (1759–1794) ətrafında qruplaşmış sağ qanadı.
D. inqilabi terrorun yumşaldılması, maksimum (qiymətlərin və maaşların maksimum həddinin məcburi qaydada müəyyənləşdirilməsi) haqqında qanunun ləğvini tələb edərək hökumətə müxalif mövqedə durublar. 1794-cü ilin aprelində Danton və silahdaşları həbs olunublar, tezliklə onları inqilabi məhkəmənin hökmü ilə edam ediblər.
Tarix terminləri lüğətidaosizm
çin. dao (tao) – yol
Şərqdə, uzun müddət başlıca olaraq Çində yayılmış, itaətkarlıq və möminlik təlqin edən dini, fəlsəfi, etik təlim.
D. əsası onun yaradıcısı sayılan Lao-tszının (e.ə. V–IV əsrlər) tərtib etdiyi prinsiplərdən (mətnlərdən), «əşyaların (cisimlərin) yolu», ölümsüzlük və s. haqda təsəvvürlərdən ibarətdir. Bu təlimdə “dao” həyatın yaradıcısı, ilkin şərti və mahiyyəti, həmçinin onun rəngarəngliyinin mənbəyi sayılır. D.-in Allahlar panteonunu müqəddəs üçlük – Şan-di, Lao-tszı və Pan-qu təşkil edir, təlimin başlıca prinsipləri isə Lao-tszının “Dao de tszin” kitabında təsvir olunur. D.-də buddizm, konfusiçilik və mistika elementləri öz əksini tapıb.
Tarix terminləri lüğətidarğa
monq. daruxu – sıxmaq, daraltmaq; məcazi mənada: möhür vuran
Orta əsrlərdə monqol istilasına məruz qalmış ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda monqol xanının vergi toplayan və əhalini siyahıya alan nümayəndəsi, məmur.
D.-lar (bəzi yerlərdə onlara “daruğa”, “daruğaçı” deyiblər) ehtiyac yarandıqda yerli əhalidən yardımçı hərbi hissələr də təşkil ediblər, asayişi qorumaqla və s. işlərlə məşğul olublar. Qızıl Orda dönəmində baskak adlanan D.-lar, bir qayda olaraq, hökmdarlar tərəfindən təyin ediliblər. Azərbaycanda XIII əsrdən D.-lar fəaliyyət göstəriblər. Cəlairilər, Qaraqoyunlular və Ağqoyunlular dönəmində hər şəhər və qəsəbənin öz D.-sı olub. Səfəvilər dövründə isə onlar, maliyyə məsələləri ilə məşğul olmaqla yanaşı, asayişin qorunması, cinayətkarların cəzalandırılması kimi funksiyalar da yerinə yetiriblər. Xanlıqlar vaxtı hər mahala xan tərəfindən bir D. təyin edilib. Əhalidən D.-nın xeyrinə darğalıq vergisi tutulub.
Tarix terminləri lüğətidarğalıq
monq. daruxu – sıxmaq, daraltmaq; məcazi mənada: möhür vuran
XVI–XIX əsrlərdə Azərbaycanda darğanın xeyrinə əhalidən yığılan vergi.
D.-ın miqdarı dəqiq olmayıb. Adətən, o, bəhrə və malcəhət vergisinin 1/5-ni təşkil edib. D., əsasən, arpa, buğda, çəltik və s. məhsullardan natural şəkildə, bəzən pulla toplanıb. İpək dəzgahı olanlar hər dəzgaha görə 1 m ipək parça D. ödəyiblər. Bazara gətirilən mallardan da D. alınıb.
Tarix terminləri lüğətidarik
fars. darayavaka, ing. daric
Əhəməni hökmdarı I Daranın dövründə (e.ə. VI əsrin sonu) kəsilmiş qızıl sikkə.
Sikkənin üz hissəsində I Daranın şəkli həkk olunduğu üçün ona belə ad verildiyi ehtimal edilir. Yüksək əyarlı qızıldan (95,83%) hazırlanan və çəkisi 8,4 q təşkil edən D.-in dəyəri 20 gümüş sikkəyə bərabər tutulub. D.-dən nəinki İranın daxilində, habelə xarici ölkələrdə də ticarətdə geniş istifadə olunub. Bu səbəbdən o, bir neçə yüz il ərzində dünya ticarətində əsas sikkələrdən biri rolunu oynayıb. E.ə. 330-cu ildə Makedoniyalı İsgəndərin hücumu nəticəsində Əhəmənilər dövlətinin süqutu ilə D.-lərin kəsilməsinə də son qoyulub.
Tarix terminləri lüğətiBöyük juz
qazax. – ulu ittifaq
XVI əsrdə Qərbi Qazaxıstanda formalaşmış qazax soylarından və tayfa qruplarından biri.
B.J.-a kanqlı, dulat, alban, sulan, jalair və s. tayfalar daxil olub. Ərazicə Şərqi Türküstanın Yeddisu vilayətinin, indiki Qazaxıstanın cənubunu, müasir Çinin qərb hissəsinin bir qismini və Daşkənd ətrafını əhatə edən B.J.-un əhalisi XIX əsrdə 550 min nəfərə çatıb, sonradan bu ərazilərin əksəriyyəti Rusiya tərəfindən ilhaq olunub.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətidarüssəltənə
ər. – səltənət evi, padşahlıq yeri
İran şahlarının vəliəhdlərinin rəsmi yaşayış yeri.
Qacar sülaləsi hökmdarlarının daxili siyasətində Cənubi Azərbaycan xüsusi yer tutub. Fətəli şah (1797–1834) dönəmində Cənubi Azərbaycan “vəliəhdneşin” (vəliəhd əyləşən yer) hesab edilib, bundan sonra Qacarların rəsmi vəliəhdləri həmişə D. adlandırılan Təbrizdə oturublar. Bu, Azərbaycanın İran üçün iqtisadi-siyasi əhəmiyyətinin göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.
Tarix terminləri lüğəti