Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
Anqlikan kilsəsi
Protestant kilsələrdən biri, İngiltərənin dövlət kilsəsi.
XVI əsrdə Reformasiya dövründə meydana gələn A.K. idarə üsulu və ibadət qaydalarına görə katolik kilsəsinə yaxın hesab olunur. Lakin A.K. Roma papasına deyil, İngiltərə kraliçasına tabedir. Bilavasitə rəhbərliyi isə kraliça tərəfindən təyin olunan Kenterberi arxiyepiskopu həyata keçirir. İbadət ingilis dilində aparılır. Ən böyük kilsə təşkilatları İngiltərə, Şotlandiya, Uels, İrlandiya, ABŞ, Kanada, Avstraliya və s. ölkələrdə fəaliyyət göstərir. Bu kilsələr arasında əlaqələr Lambet konfransları adını daşıyan “Anqlikan kilsələri ittifaqı”nın ali orqanı tərəfindən həyata keçirilir. Müasir dövrdə 70 milyondan çox insan A.K.-nin tərəfdarı hesab olunur.
Tarix terminləri lüğətiannallar
lat. annales – illik
Qədim dövrdə və orta əsrlərdə şəhər, vilayət və ya ölkələrin həyatında il ərzində baş vermiş ən mühüm hadisələrin əks olunduğu xronologiya, salnamə.
Qədim misirlilərdə, şumerlərdə, farslarda, çinlilərdə, yunanlarda, romalılarda və b. xalqlarda A.-ın tərtib olunması ənənəsi geniş yayılıb. Orta əsrlərdə A., əsasən, monastırlarda tərtib edilib. A. qədim və orta əsrlər tarixini araşdırmaq baxımından əvəzolunmaz mənbə rolunu oynayır.
Tarix terminləri lüğətianşlüs
alm. anschluβ – birləşdirmə, ittifaq
I Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın Avstriyanı zorla özünə birləşdirmək siyasəti.
Avstriyada da bir çox siyasi dairələrin dəstək verdiyi bu siyasəti həyata keçirmək üçün müharibədən dərhal sonra bir sıra cəhdlər göstərilsə də, Versal (1919) və Sen-Jermen sülh müqavilələri (1919) A.-ü qadağan edib. 1933-cü ildə alman nasistlərinin hakimiyyətə gəlməsinin ardınca belə cəhdlər yenidən intensivləşib və nəhayət, 1938-ci il martın 12–13-də keçirilən plebissitin nəticələrinə görə, Avstriya rəsmən Almaniyanın tərkibinə qatılıb. Antihitler koalisiyasının II Dünya müharibəsindəki qələbəsindən sonra 1945-ci ildə Avstriyanın dövlət müstəqilliyi bərpa olunub. 1955-ci ildə antihitler koalisiyasının aparıcı dövlətləri – ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və SSRİ ilə Avstriya arasında imzalanan müqavilədə A. qadağan edilib.
Tarix terminləri lüğətiantaqonizm
yun. antagonisma – kimə qarşısa mübarizə, münaqişə
Bir-birinə qarşı duran qüvvələr, təmayüllər, qruplar, xalqlar, dövlətlər arasında barışmaz ziddiyyət.
A. bir çox hallarda müharibələrə, inqilablara və digər sosial sarsıntılara gətirib çıxarır. A. termini əks qüvvələrin (xeyirlə şərin) mübarizəsi mənasında dini sistemlərdə, habelə Kant, Şopenhauer və b. filosofların əsərlərində işlədilir.
Tarix terminləri lüğətiAntanta
fr. entente – razılıq
İngiltərə, Fransa və çar Rusiyasının Almaniya, Avstriya-Macarıstan və İtaliyaya qarşı 1904–1907-ci illərdə yaratdıqları hərbi-siyasi blok.
XX əsrin əvvəlində İngiltərə–Almaniya ziddiyyətlərinin kəskinləşməsi İngiltərənin Fransa və Rusiya ilə fikir ayrılıqlarını arxa plana keçirib. İngiltərə uzun müddət beynəlxalq arenada yürütdüyü ittifaqlara qoşulmamaq barədə ənənəvi siyasətindən əl çəkərək 1904-cü ildə Fransa, 1907-ci ildə isə Rusiya ilə müttəfiqlik sazişi imzalayıb. Bu sazişlər A.-nı rəsmiləşdirib. I Dünya müharibəsi (1914–1918) dövründə A. Almaniya və onun müttəfiqlərinə qarşı müharibə edən bütün ölkələrin (o cümlədən ABŞ, Yaponiya, habelə 1915-ci ildə A.-nın tərəfinə keçən İtaliyanın) vahid ittifaqına çevrilib. Müharibənin sonunda A.-ya 28 dövlət daxil olub.
Tarix terminləri lüğətiantik
lat. antiquus – qədim
1. Qədim yunan və Qədim Roma sivilizasiyaları anlamına gələn termin.
A. termini həmin sivilizasiyalar üçün xarakterik olan bütün rəngarəng tarixi formaları – mədəniyyəti, incəsənəti, ictimai quruluşu və s.-ni özündə ehtiva edir. A. dövr dedikdə tarixin e.ə. VIII əsrdən başlayaraq eramızın V əsrinə – Qərbi Roma imperiyasının süqutuna qədərki dövr nəzərdə tutulur.
2. Geniş mənada: “qədimlik” anlayışının sinonimi.
Tarix terminləri lüğətiantiklerikalizm
yun. anti – əleyhinə + lat. clericalis – kilsə
Dinin mahiyyətinə toxunmadan cəmiyyətin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatını, eləcə də elm və təhsil sahələrini kilsənin təsirindən azad etməyə yönəlmiş ictimai hərəkat.
Antik dövr filosofları tərəfindən ayrı-ayrı A. ideyaları irəli sürülsə də, dünyəvi bir hərəkat kimi o, İntibah dövründə formalaşıb. İlkin kapitalizm dövrünün ideoloqları cəmiyyətdə dini tolerantlığın və vicdan azadlığının bərqərar olması, kilsənin iqtisadi gücünün zəiflədilməsi və siyasi nüfuzunun sarsıdılması məqsədilə A. ideyalarından fəal şəkildə yararlanıblar.
Tarix terminləri lüğətiantisemitizm
alm. antisemitismus – yəhudilər əleyhinə, yəhudilərə qarşı
Yəhudilərə və iudaistlərə qarşı yönəlmiş milli, dini ayrı-seçkiliyin ifrat forması.
A.-in tarixi yəhudilərin qədimdən məskən saldıqları ölkələrdə milli-dini azlıq vəziyyətində yaşadıqları dövrlərdən başlanır. A.-in ictimai-iqtisadi səbəbləri olub, belə ki, əsasən, ticarət, sələmçilik və sənətkarlıqla məşğul olan yəhudilər həmin sahələrdə qazandıqları uğurlarla yerli əhalinin ciddi rəqibinə çevrilirdilər. Bundan başqa, xristianlığın yaranmasından sonra onu iudaizmin müdaxilələrindən qorumaq və İsa Məsihin çarmıxa çəkilməsinin intiqamını yəhudilərdən almaq bəhanəsi ilə də A.-dən istifadə olunub. A.-in məhz səlib yürüşləri zamanı daha geniş vüsət alması bununla izah edilir. Sonralar A. bir sıra Avropa ölkəsində, o cümlədən çar Rusiyasında dövlət doktrinasına çevrilib. Lakin A.-in ən ifrat forması 1933-cü ildə Almaniyada Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra yaranıb. II Dünya müharibəsi ərəfəsi və gedişində 6 milyona yaxın yəhudi A. zəminində nasistlər tərəfindən məhv edilib.
Tarix terminləri lüğətiantlar
yun. antai
IV–VI əsrlərdə Dnestr və Dnepr çayları arasındakı meşə-çöl zonasında yaşamış şərqi slavyan tayfalarının Bizans mənbələrindəki adı.
A. digər slavyan tayfaları ilə birlikdə V–VI əsrlərin qovşağında Bizans imperiyasına qarşı mübarizəyə başlayıb və bu, son nəticədə Balkan yarımadasının slavyanlarla məskunlaşmasına gətirib çıxarıb. A.Popov, V.Mavrodin, bir sıra digər rus tarixçilərinin fikrincə, A. etnonimi türkcə ant (and) sözündən yaranıb.
Tarix terminləri lüğətiantropogenez
yun. anthropos – insan + genesis – mənşə
Bioloji təkamülün tərkib hissəsi olan insanın digər hominidlər, insanabənzər meymunlar və ali məməlilər qrupundan ayrılaraq ictimai varlığa çevrilməsi, onun əmək fəaliyyəti və nitqinin yaranması, inkişafı prosesi.
Hazırda elmdə hakim olan mülahizəyə görə, A. prosesi təqribən 2 milyon il əvvəl Afrikada müasir insanın əcdadlarının avstralopitek və digər hominidlərin ən qədim növlərindən ayrılması ilə başlayıb. A.-in ən mühüm mərhələləri – əmək alətlərinin hazırlanması, odun ram edilməsi və nitqin yaranması olub. Müasir “ağıllı insan”ın (Homo sapiens) ən qədim nümayəndələri isə 400–250 min il əvvəl meydana gəlib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiantropologiya
yun. anthropos – insan + logos – elm
İnsanı, onun mənşəyini, inkişafını, təbii və mədəni (süni) mühitlərdə mövcudluğunu öyrənən elm sahələrinin məcmusu.
A. termini ilk dəfə qədim yunan filosofu Aristotel (e.ə. 384–322) tərəfindən insan təbiətinin, əsasən, mənəvi xüsusiyyətlərini öyrənən elm mənasında işlədilib. Keçmiş SSRİ-də isə A. yalnız insanın mənşəyi və təkamülünü öyrənən elm, yəni fiziki antropologiya kimi qəbul olunub. Müasir mərhələdə A. bir-biri ilə sıx əlaqəli olan bir neçə elm sahəsini özündə birləşdirir. Məsələn, fəlsəfi A. – insanın təbiəti və mahiyyəti haqqında fəlsəfi təlimdir. Sosial və mədəni A. – etnologiyaya (etnoqrafiyaya) daha yaxın elm sahəsi kimi insan cəmiyyətlərinin müqayisəli tədqiqi ilə məşğul olur, tədqiqat predmeti və metodundan asılı olaraq, öz növbəsində, bir neçə sahəyə – tarixi, siyasi, iqtisadi A.-lara ayrılır. Özündə həm də paleoantropologiyanı birləşdirən fiziki A. isə bioloji varlıq kimi insanın yaranması və təkamülü prosesini araşdırır.
Tarix terminləri lüğəti