Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

arterit

Arteriya divarının iltihabı.

A. zamanı arteriya divarlarının elastiki lifləri və əzələ qatı dağılır, tromboz əmələ gəlir. Kəskin A. müxtəlif infeksion xəstəliklərdə, xroniki A. isə vərəm aktinomikoz, sifilis, xroniki mədə xorası xəstəliklərdə müşahidə olunur. İrinli A. təhlükəlidir – arteriya divarının çürüyüb, partlamasına və anevrizmə səbəb ola bilər.

arterioskleroz

Müxtəlif mənşəli xroniki xəstəliklər nəticəsində arteriya divarlarının qalınlaşması və bərkiməsi.

A.-da arteriya divarlarının daxili qişasına piy, zülal və kalsium duzları çökür, damarın mənfəzi daralır, yaxud genəlir. A. yaşlı adamlarda dada çox müşahidə olunur.

artologiya

Anatomiyanın sümüklərin birləşməsini öyrənən sahəsi.

artroz

yun. “arthron” – oynaq

Oynağın xroniki xəstəliyi.

İnfeksion xəstəliklər, oynaq travması, habelə oynağa həddən artıq yük verilməsi səbəblərindən yarana bilər. Əlamətləri: hərəkət zamanı oynaqlarda ağrı hiss olunur və rahat hərəkəti məhdudlaşdırır. Müalicəsi: ambulatoriya və sanatoriya (kurort) şəraitində aparılır.

artişok

cynara

Çoxillik ot bitkisi cinsi.

Dünyada 11 növü yayılmışdır. Ədviyyat kimi əkilir. Hündürlüyü 2 m-ə qədər, yarpaqları iri, lələkvari, daraq formasında; rəngi yaşıl, yaxud bozumtul-yaşıldır. Çiçəkləri mavi, meyvəsi qaradır. Şəkər xəstələri üçün faydalıdır. Ödqovucu və sidikqovucu təsirə malikdir. Qərbi Avropa, Afrika və Şimali Amerika ölkələrində mədəni halda becərilir.

aseptika

Açıq yaraya mikrob düşməsinin qarşısını almaq üçün həyata keçirilən tədbirlərin məcmusu.

A. məqsədilə cərrahi əməliyyatda yaraya toxunan, orqanizmə müvəqqəti və ya daimi yeridilən nə varsa dezinfeksiya edilir. A. orqanların köçürülməsi zamanı tam sterillik şəraitinə yaxın olur.

asetilxolin

latınca “asetum” – sirkə

Xolinin sirkə efiri.

İnnervasiya olunan orqanda həmin sinirə məxsus olan reaksiyanın yaranmasını, oyanmanın bir sinirdən başqasına toxunma (sinaps) yolu ilə ötürülməsini təmin edir.

asidofil orqanizmlər

Turşuluğu yüksək olan mühitdə inkişaf edə bilən orqanizmlər.

Sirkə turşusu və süd turşusu bakteriyaları A.O.-dir. Bunlar anaerob şəraitdə şəkərləri sirkə və süd turşusuna çevirir. Ali bitkilər arasında A.O. vardır (lupin, sfaqnum).

asidofob orqanizmlər

Çox turşuluğu davam gətirməyən və yalnız qələvi mühitdə inkişaf edən orqanizmlər.

Bəzi bakteriyalar, həmçinin çuğundur, yonca və lobya kimi ali bitkilər A.O.-dir.

asidoz

lat. “acidus” – turş

Orqanizm toxumalarında və qanda turşu-qələvi balansının pozulması.

Səbəbi üzvi turşuların ifrazının pozulması və oksidləşməsidir. Müalicəsi: A.-un əsas və simptromatik əlamətlərini aradan qaldırmaq.

asırqal

veratrum

Zambaqkimilər fəsiləsindən bitki cinsi.

Çoxillik otdur. Azərbaycanda 1 növü – lobel A.-ı bitir. Boyu 1,5 m-ə qədər, kökümsovu ətli, gövdəsi düz və yoğun, yarpaqları iri, ellips və ya sivridir. Çiçəkləri ağımtıl, yaşıl, yaxud qırmızı rənglərdə ola bilər. Bütün növləri zəhərlidir.

asistoliya

Ürək döyünməsinin dayanması.

asiya çəyirtkəsi

locusta migratoria

Cücülər sinfi, düzqanadlılar dəstəsindən həşərat növü.

Cənubi Avropa, Asiya və Şimali Afrikada yayılmışdır. A.Ç. dəstə ilə və tək-tək yaşayır. Kənd təsərrüfatı bitkilərinin zərərvericisidir. Dişisi hər birinin içində 55-115 yumurta olan 2-3 yumurta kisəciyi qoyur. Mübarizə tədbirləri: aldadıcı zəhərli yemlər, zəhərli preparatlar (kalsium-arsenit, hakaxloran) və aqrotexniki tədbirlər.

askaridlər

adcarididae

Sap qurdlar fəsiləsi.

İnsan və onurğalı heyvanların bağırsaq parazitidir. Dişi A. gündə 250 minədək yumurta qoyur. Yumurtalar nəcislə xaric olur, qida və ya su ilə sahibinin bağırsağına düşür. Sürfə bağırsağın divarını deşərək venalara girir və oradan qaraciyərə, ürəyə, ağciyər və traxeyadan keçərək ikinci dəfə ağıza və oradan da həzm yoluna düşür. İnsanın bağırsağında eyni zamanda bir neçə yüzədək A. parazitlik edə bilər.

askoxitoz

Ascochyta cinsindən olan göbələklərin törətdiyi bitki xəstəliyi.

Xəstəlik nəticəsində bitkinin yerüstü orqanlarında müxtəlif forma, ölçü və rəngdə ləkələr əmələ gəlir. Cücərtilərin kök boynu çürüyür. Məhsul azalır və keyfiyyət aşağı düşür. Mübarizə tədbirləri: düzgün növbəli əkin aparmalı, xəstəliyə davamlı tezyetişən sortlar seçməli, toxum erkən səpilməli, məhsul vaxtında yığılmalı, dərin şum aparılmalıdır.