Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

bamiyə

hibiscus esculentus

Əməköməcilər fəsiləsindən birillik bitki.

Hündürlüyü 1,5 m-ə çatır. Xarici görünüşünə görə pambıq koluna oxşayır. Vətəni Şərqi Afrikadir. B.-nin yetişməmiş meyvəsi tərəvəz kimi işlədilir. Azərbaycanda əkilir.

banan

musa

Banankimilər fəsiləsindən ağacşəkilli nəhəng ot bitkisi.

Meyvəsi çoxtoxumlu giləmeyvə olub qabığı qalındır. Bir ox üzərində 300-ə qədər meyvə olur. Bircinsiyyətli və ikicinsiyyətli çiçəkləri nəhəng salxımı xatırladır. Bar verdikdən sonra yerüstü hissəsi quruyub məhv olur. Asiya, Afrika və digər tropik ərazilərdə bitir. İstisevən hibrid növləri daha çox yayılmışdır.

barabulka

mullus

Xanıkimilər dəstəsindən balıq cinsi.

Dişilərinin uzunluqları 40 sm-ə qədər, erkəkləri isə nisbətən xırda olur. Alt dodağında qidanı axtarmağa kömək edən iki bığcığı var. Dənizin dib sakinləridir. Qara dənizdə 2 növü var: adi B. və zolaqlı B.

barama

Bir sıra onurğasızların fərdi inkişafının yumurta və pup mərhələsində qoruyucu kapsulvari törəmə.

B. puplaşmadan əvvəl sürfələr tərəfindən ifraz edilir.

baramasarıyanlar

lasiocompidae

Kəpənəklərin (pulcuqqanadlılar) bir fəsiləsi.

Tırtılları tüklüdür. Puplaşma ipəksaplardan sarınan uzunsov baramalarda gedir. Meşə ağaclarının yarpaqları ilə qidalanırlar. Adətən tırtıl mərhələsində qışlayırlar.

barınc

melilotus

Kəpənəkçiçəklilər (paxlalılar) fəsiləsindən ot cinsi.

Birillik və çoxillik növləri var. “Ballı yonca” və “xəşənbül” adları ilə də tanınır. Azərbaycanda 7 növü bitir. Ağ və sarı B. növləri daha çoxdur. Paxla meyvələrində zülal üstünlük təşkil edir. Balverən yem bitkisidir. Soyuğa və quraqlığa davamlıdır. Əhəngli torpaqlarda yaxşı boy atır.

baryer funksiya

fr. “barqhout” – sərbəst gedişə mane olan yüksək olmayan hasar

Hüceyrə, toxuma və orqanların sədd funksiyası.

Böyrək nefronları, burunun selikli qişasında dayaq hüceyrələri, neyroqliya aparatında peyk hüceyrələr B. funksiya yerinə yetirə bilər.

basillər

Çöpşəkilli bakteriyalar.

Spor əmələ gətirir. Bacillus (aeroblar) və clostridium (anaeroblar) cinslərinə ayrılır. Sadə ikiyə bölünmə yolu ilə çoxalır. Əksəriyyəti saprofitdir. Qarayara, güzar və s. kimi xəstəliklərin törədiciləridirlər. B. üzvi maddələrin minerallaşmasında iştirak edir. İnsanın kor bağırsağında olan bağırsaq çöpü bakteriyaları faydalıdır.

bataqlıq qunduzu

myocastor coypus

Gəmiricilər dəstəsindən məməli heyvan.

“Nutriya” adı ilə də tanınır. Xarici görünüşcə böyük siçovula bənzəyir. Xəzi qiymətlidir. Uzunluğu 60 sm, quyruğu 45 sm, çəkisi 12 kq-a qədərdir. Bitki və molyusk yeyir. 4-5 aylığında cinsi yetkinliyə çatır, intensiv çoxalır. Vətəni Cənubi Amerikadır. Azərbaycanda Qazax rayonunda artırılır.

bataqlıq sərvi

taxodium

Taksodilər fəsiləsindən iynəyarpaqli bitki cinsi.

Şimali Amerikanın Cənub və Cənubi-Şərq hissəsində və Meksikada 3 növü məlumdur.

batat

lat. ipomoea batatas

Sarmaşıq fəsiləsindən ot bitkisi.

“Şirin kartof” adı ilə tanınır. Vegetativ yolla yaxşı çoxalır. Az qulluq tələb edən bitkidir. Vətəni Meksika və Mərkəzi Amerikadır. Subtropiklərdə birillik bitki kimi becərilir. Kök yumrularının kimyəvi tərkibi kartofa yaxındır: 24-28% nişasta və şəkər vardır. Yumruları çiy və bişmiş halda yeyilir. Azərbaycanın bəzi bölgələrində “yer alması” adlandırılır.

bat-bat

lat. hyoscyamus

Badımcançiçəklilər fəsiləsindən bitki cinsi.

Bitkinin bütün hissələri zəhərlidir. Azərbaycanda 3 növü bitir: qara, torlu və kiçik B. Kök və yarpağında 0,25%-dək alkolloid maddəsi vardır. Yarpaqlarından hazırlanan ekstraktdan spazma əleyhinə və ağrıkəsici kimi istifadə olunur.

baybak

lat. marmopta bobac

Gəmiricilər dəstəsinin marmotlar cinsindən məməli heyvan.

Uzunluğu təqribən 60 sm, çəkisi 9 kq-a qədərdir. Torpağın altında yuvalayır. Xəzi sarımtıl, boz, yumuşaq və sıx olur. Dünya faunasında sayları azalmışdır. Şimali Avropa və Asiya bozqırlarında təsadüf edilir.

bayılma

lat. synkopa

Beyində qısamüddətli qanazlığı nəticəsində huşun itməsi.

Qəfil süstləşmə, halsızlaşma, başgicəllənməsi və gözün qaralması ilə başlayır. Səbəbləri: ürək-damar sistemi xəstəlikləri, çoxlu qan itirmə, gözlənilməz emosional vəziyyətlərin təsiri nəticəsində damarların qeyri-ixtiyari olaraq tonusdan düşməsi. B.-nın əlamətləri: dərinin rənginin avazıması, bədənin soyuması, tənəffüsün səthiləşməsi. İlkin yardım: xəstəni başı bir qədər aşağı vəziyyətdə uzandırmaq, yaxasını açmaq, üzünə soyuq su çiləmək, otağın havasını dəyişmək, isti, tünd şirin çay vermək.

bayquşlar

lat. strigiformes
Quşlar sinfinin bir dəstəsi.

B. dəstəsinə 134 növ aiddir. Antarktikadan başqa dünyanın hər yerində rast gəlinir. Müxtəlif nümayəndələrində bədənin uzunluğu 17-24 sm, açılmış vəziyyətdə qanadlarının uzuluğu 40 sm-1,8 m, çəkisi 50 q-3,25 kq-dır. Gecə həyatı keçirirlər, yırtıcıdırlar. Gözləri bədən ölçüləri ilə nisbətdə dəfələrlə böyükdür. Yaxşı görürlər. Dimdiyi qarmaqşəkilli, ayaqları qüvvətli, caynaqları əyri və iridir. Lələkləri yumşaq olduğu üçün çox səssiz uçurlar. Koğuş, qaya yarığı arabalıq yerlərdə yuvalayır. Azərbaycanda 6 növü var. Zərərvericilərlə bioloji mübarizədə faydalı növlərdir.