Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

genetik kod

DNT molekulunda üç nukleotidin ardıcıllığı.

G.K. zülal molekulunda müəyyən aminturşuların yerini və düzülüşünü müəyyən edir. Genetik məlumatlar DNT-nin tərkib hissələri olan nukleotidlər vasitəsilə verilir. Hər aminturşu üç nukleotid – triplet kodla müəyyən edilir.

genetika

yun. “genesis” – mənşə

İrsiyyət və onun dəyişkənliyi haqqında fundamental bioloji elm.

G.-nın əsas vəzifəsi orqanizmin fərdi inkişafını öyrənməklə və insana lazım olan yeni orqanizm formaları yaratmaq məqsədilə onların irsiyyət və dəyişkənliyini idarə etmək üsullarını işləyib hazırlamaqdan ibarətdir. G.-nın əsasını çex təbiətşünası Q.Mendelin (1865) noxud sortları arasında hibridləşdirmə aparmaqla kəşf etdiyi irsilik qanunları təşkil edir.

generativ tumurcuq

Çiçəyə başlanğıc verən tumurcuq.

G.T. inkişaf mərhələsini sona qədər keçirdikdən sonra meyvəyə çevrilir.

genofond

yun. “genos” – cins, mənşə; lat. “fondus” – əsas, bünövrə

Populyasiyada müəyyən sıxlığı ilə xarakterizə olunan genlərin məcmusu.

G.-a bitki və ya heyvanların öyrənilən populyasiyasının bütün irsi məlumatları aiddir. G. populyasiyalarda, bu və ya digər növdən olan orqanizm qruplarında müxtəlif genlərin müxtəlif formalarının (allellərinin) nisbi sayı və keyfiyyət cəmini ifadə edir. “G.” terminini rus alimi A.S.Serebrovski (1928) təklif etmişdir. Bioloji növ genotip cəhətdən identik fərdlər yığımından ibarət olmur. Növün və ya populyasiyanın G.-u spontan mutasiya, rekombinasiya, təbii seçmə və s. amillər nəticəsində dəyişilir. Hər bir növün, populyasiyanın, heyvan cinsi və bitki sortunun G.-unu öyrənmək onun irsi imkanlarını müəyyən etmək üçün çox faydalıdır.

genom

alm. “genan”, ing. “genome”

Xromosomun haploid sayında mövcud olan bütün genlərin cəmi.

G. orqanizmin birqat xromosom yığımında toplanmış genlərdir. “G.” terminini alman alimi Hans Vinkler (1920) təklif etmişdir. Diploid orqanizmlərin qametlərində və haploid orqanizmlərin hüceyrələrində bir, diploid orqanizmlərin somatik hüceyrələrində iki G. olur. Orqanizmin G.-unun artması ploidliyin artmasına səbəb olur; eyni G.-ların bir neçə dəfə təkrarı avtopoliploidiya, müxtəlif G.-ların toplanması isə allopoliploidiyaya səbəb olur.

genotip

yun. “genos” – cins, mənşə; “typus” – iz, nümunə, forma

Orqanizmlərin bütün xromosomlarında yerləşən bütün genlərin cəmi.

G. orqanizmin hüceyrələrində yerləşən irsi informasiyaların özündə cəmləyir. G. orqanizmlərdə irsiyyətinin maddi əsasıdır.

geobotanika

yun. “geo” – yer, torpaq; “botane” – göyərti, ot, birki

Yer kürəsinin bitki örtüyü haqqında elm.

georgin

Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinə aid olan bitki.

Geofitdir, yeraltı şəkildəyişməsi kökə və gövdəyə aiddir. Vətəni Meksika – Qvatemaladır. G.-in bir neçə min sortu məlumdur. Şaxtalar düşənədək çiçəkləyir.

geofitlər

yun. “geo” – yer, torpaq; “phyton” – bitki

Əlverişsizlik şəraitində bərpa tumurcuqları torpaqda mühafizə olunan ikiillik və çoxillik bitkilər.

G.-ə kökümsovlu, kök yumrulu, gövdə yumrulu, soğanaqlı və digər bitkilər aiddir. G. qışı və quraqlığı torpaqda keçirir.

geohelmintlər

İnkişaf dövründə aralıq sahib iştirak etməyən, birsahibli qurdlar.

Termin kimi ilk dəfə rus alimləri K.İ.Skryabin və R.S.Şults işlətmişdir.

geotropizm

yun. “geo” – yer, torpaq; “tropos” – dönüş, istiqamət

Yerin cazibə qüvvəsinin təsiri altında bitki orqanlarının müəyyən vəziyyət alması.

Torpağa doğru əyilməsi (müsbət G.), günəşə doğru əyilməsi (mənfi G.). G. nəticəsində bitkinin əsas kökü şaquli olaraq aşağıya, gövdəsi isə şaquli olaraq yuxarıya doğru istiqamət alır.

georginiya

lat. dahlia

Mürəkkəbçiçəklilər (astrakimilər) fəsiləsinin boruçiçəklilər yarımfəsiləsindən bitki cinsi.

Növlərinin bir çoxu dekorativ məqsədlə əkilib-becərilir.

geytoqamiya

Külək və ya həşarat vasitəsi ilə tozcuğun bir çiçəkdən digərinə keçməsi yolu ilə çarpaz tozlanma.

gəmi qurdu

Yumşaqbədənlilər (molyuskalar) tipinin ikitaylılar sinfindən su heyvanı.

Qurdabənzər uzunsov bədənləri ilə gəmi hissələrinin içərisində yollar açaraq onları dağıdır.

gəmiricilər

lat. rodentia

Məməlilər sinfinin ali məməlilər və ya plasentalılar yarımsinfinin dəstələrindən biri.

Dünyada 2000-dək, Azərbaycanda 31 növü yayılmışdır. G. 2 yarımdəstəyə bölünür: iki cüt gəmirici dişlilər və bir cüt kəsici dişlilər. G.-dən Azərbaycanda yayılanlar – dovşanlar, siçanlar, ərəbdovşanları, sincablar, süleysinlər və oxlu kirpilərdir.