Coğrafiya terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• çay axını
• çayın sululuğu

Ç.A. qravitasiyanın təsiri altında, çayın müxtəlif yerlərində suyun səviyyəsi arasındakı fərq hesabına yaranır. Ç.A. istiqaməti və sürəti ilə xarakterizə olunur. Çayın meyilliliyindən, relyefdən, sululuğundan, küləyin gücündən və s.-dən asılı olaraq onun axma sürəti, bəzən istiqaməti də dəyişir.

Ç.A.B., əsasən, hidrotexniki qurğuların – kanalların, şlüzlərin, nasos stansiyalarının köməyi ilə həyata keçirilir.

Həmçinin bax:

• çay axımı
• çay axını
• çayın sululuğu

Ç.D.-nin eni, dərinliyi və quruluşu axının gücündən, relyefdən, süxurların möhkəmliyindən, ərazinin tektonik fəallığından və s.-dən asılıdır. Düzənlik çaylarının yaratdığı dərələr, adətən, daha geniş və dayaz, dağ çaylarının yaratdığı dərələr isə dərin və dar olur. Belə dərin Ç.D. kanyon adlanır. Planetimizdə ən dərin Ç.D. ABŞ-da Kordilyer dağlarından axan Kolorado çayının dərəsidir (1,8 km).

Həmçinin bax:

• çay yatağı

Suyun təsiri ilə Ç.E., əsasən, iki istiqamətdə gedir: dib eroziya və yan eroziya. Dağ çaylarında dib eroziya, düzənlik çaylarında isə yan eroziya prosesi daha intensiv olur. Ç.E.-nın intensivliyi bir sıra antropogen amillərdən – məsələn, insanlar tərəfindən sahillərdə meşələrin qırılmasından, torpaqların şumlanmasından, sahil bərkidilmədən tikinti işlərinin aparılmasından da asılıdır.

Bir ərazinin yerüstü və yeraltı suları hansı çayı qidalandırırsa, bu ərazi həmin çayın hövzəsini təşkil edir. Adətən, yerüstü və yeraltı hövzələrin sərhədləri üst-üstə düşmür. Lakin yeraltı mənbələrin sərhədlərini dəqiq müəyyənləşdirmək çətin olduğu üçün Ç.H. dedikdə məhz yerüstü hövzənin sərhədləri nəzərdə tutulur. Dünyada ən iri Ç.H. Amazon çayına məxsusdur (7 mln. km²-dən çox). Ümumiyyətlə, ən bol sulu Ç.H.-ləri ekvatorial və subekvatorial iqlim qurşaqlarında yerləşir. Ç.H.-ləri bir-birindən suayırıcılar (dağlar) vasitəsilə ayrılır. Bəzən aşınma nəticəsində suayırıcı yuyulur və iki çay sistemi, müvafiq olaraq onların hövzələri birləşir.

Belə Ç.Q., adətən, çay dərəsinin parçalanması, yaxud axının sürəti azaldığı yerlərdə toplanan çöküntülərin deltalar, adalar formalaşdırması zamanı yaranır. Əksər hallarda Ç.Q. müəyyən məsafədən sonra ayrıldığı çayla birləşir. Amma bəzən Ç.Q. özü ayrıca çaya çevrilir; məsələn, Kuban çayının 20 km uzunluğu olan qolu Köhnə Kuban Qızıldaş limanında müstəqil surətdə Qara dənizə tökülür.

2. Yataqlarının birləşməsi nəticəsində bir çaya tökülən digər çay.

Adətən, Ç.Q. qovuşduğu çaydan qısalığı və daha az sululuğu ilə fərqlənir. Lakin bəzən əks hallara da rast gəlinir; məsələn, Anqara çayının qolu sayılan Yenisey qovuşma yerində Anqaradan ikiqat artıq sululuğa malikdir. Ç.Q.-ları I, II, III və s. dərəcəli ola bilər. Bilavasitə baş çaya tökülən çay I dərəcəli qol, I dərəcəli qola tökülən çay II dərəcəli qol və s. adlanır. İri çay sistemlərində Ç.Q.-larının dərəcəsi 20-dək artır. Kür çayının I dərəcəli qolu Araz çayı, II dərəcəli qolu Arpaçay, III dərəcəli qolu isə Kişçaydır.

Həmçinin bax:

• çay sistemi

Çay yatağının təbii sərt əyriliyi, çay döngəsi.

Su axını qarşısına çıxan bərk süxurlardan ibarət maneəni yuya bilmədikdə qıvrılaraq onun yanından keçir və nəticədə Ç.M. əmələ gətirir. Ç.M. digər səbəblərdən də, məsələn, sahillərdən birinin xüsusilə dayanıqsız olması, düzənlik çaylarında yan eroziya nəticəsində də əmələ gəlir.

Bax: çay yatağı.

Həmçinin bax:

• çay mənsəbi

Sadə şəkilli (çay yatağı qollara ayrılmayan), delta və estuari formalı Ç.M.-lərinə rast gəlinir. Mənsəbi Dünya okeanı olan iri çaylara Amazon, Nil, Missisipi, Yansızı və s. aiddir. Mənsəbi daxili axarsız hövzə (Xəzər dənizi) olan ən uzun çay Volqadır. Bəzi çaylar sonda digər su hövzəsinə tökülmür – onlar ya buxarlanaraq, ya da torpağa hoparaq yox olur. Belə çayların mənsəbinə kor mənsəb deyilir. Daimi mənsəbi olmayan çaylar da var; məsələn, Qazaxıstanda Çu çayı ilin isti vaxtlarında səhrada itir, yağışlı aylarda Ağjayğın gölünə tökülür. Digər çaylar mövsümdən asılı olaraq qurumur, amma yataqlarını və mənsəblərini dəyişir.

Həmçinin bax:

• çay mənbəyi

Çaylarda, kanallarda, göllərdə yük və sərnişin daşınması ilə məşğul olan su nəqliyyatı növü.

Ç.N. – süni və təbii nəqliyyat yollarından, nəqliyyat qovşaqlarından (limanlar, körpülər, hidrotexniki qurğular şəbəkəsi) və donanmadan ibarətdir. Çay donanmasının gəmiləri, adətən, dəniz gəmilərindən kiçik olur və yerinə yetirdikləri işin, daşıdıqları yükün xarakterinə görə fərqləndirilir: tanker, barkas, lixter, yedək, kater və s. Dünyada ən uzun çay yollarına Çin, Rusiya, Braziliya və ABŞ malikdir.

Çayın axının çay hövzəsində fiziki-coğrafi şəraitdən, ilk növbədə, iqlim şəraitindən asılı olaraq dəyişən vəziyyəti.

Ç.R. suyun səviyyəsi, temperaturu, sürəti, sərfiyyatı, yatağın relyefi, forması və s. ilə əlaqədar gün, mövsüm ərzində, həbelə uzun illər davam edən proseslər nəticəsində dəyişə bilər. Çayın müəyyən zaman kəsiyində rejimi onun hidroqrafında öz əksini tapır. Əsas Ç.R. növləri bunlardır:

1. Ekvatorial – ekvatorial iqlim qurşağının çaylarının rejimi ilboyu, əsasən, sabit olur.

2. Subekvatorial – subekvatorial iqlim qurşağının çayları yayda bolsulu, qışda qıtsulu olur.

3. Subtropik – subtropik iqlim qurşağının çayları qışda bolsulu, yayda qıtsulu olur.

4. Mülayim – mülayim iqlim qurşağının çaylarının rejimi iqlim tipindən asılı olaraq fərqlənir, müxtəlif mövsümlərdə çaylar məcrasından çıxır, daşqınlar törədir.

5. Subarktik – subarktik iqlim qurşağının çaylarında yayda suyun səviyyəsi artır, qışda kəskin azalır və əksər çaylar donur.

6. Arktik – arktik iqlim qurşağının çayları yalnız qısa yay müddətində (ildə 2-3 ay) axır.

Həmçinin bax:

• çay hövzəsi