Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
Dərbənd keçidi
Xəzər dənizi ilə Böyük Qafqaz dağlarının ətəyi arasında Dərbənd şəhərinin yerləşdiyi ensiz ərazi.
Hələ e.ə. VI əsrdə antik müəlliflər Mada (Midiya) sərhədlərini təsvir edərkən “Kaspi qapısı” adlı keçid barədə də məlumat veriblər. Sonralar bu məntəqə ayrı-ayrı qaynaqlarda “Xəzər qapısı”, “Alban qapısı”, “Hun keçidi”, “Qafqaz qapısı”, “Dərbənd qapısı” kimi müxtəlif adlarla təqdim edilib. Şimali Qafqazı Cənubi Qafqaz və İranla birləşdirən yeganə əlverişli quru yolun üzərində yerləşdiyi üçün D.K. böyük hərbi-strateji əhəmiyyətə malik olub. Bu səbəbdən o, qədim dövrlərdən etibarən region dövlətlərinin xüsusi diqqətini cəlb edib. V əsrdə Sasani hökmdarı II Yəzdəgirdin zamanında şimaldan gələn tayfaların hücumlarının qarşısını almaq məqsədilə Dərbənd qalasından dənizə qədər bütün keçidin qabağını kəsən sədd ucaldılıb.
Tarix terminləri lüğətidərviş
fars. – sərgərdan ruhani; hərfi mənası: yoxsul, dilənçi
Müsəlmanlarda mistik sufi təriqətlərindən birinə mənsub olan dindar adam.
D.-lər XI əsrdən məlum olan müxtəlif “qardaşlıq” cəmiyyəti və ordenlərində birləşiblər. Dərvişlik təliminin əsasını mistik ekstaz yolu ilə insanın Allahla şəxsi ünsiyyət tapması ideyası təşkil edib. Diyarbadiyar gəzən D.-lər Allahın şəninə, peyğəmbərin və onun əhli-beytinin şərəfinə qəzəllər oxuyub, müqəddəsləri təbliğ edən mərsiyələr deyiblər. D.-lər fəaliyyət sahəsinə görə müxtəlif qruplara bölünüblər: rifailər, mövləvilər, isəvilər, şuabilər və s. Rifailər oxumağa, mövləvilər dövrə vurmağa, isəvilər tullanma hərəkətlərinə, şuabilər isə rəqsə üstünlük veriblər.
See also:
Tarix terminləri lüğətidərviş ordeni
Dərvişlərin ittifaqı və ya qardaşlığı.
Öz nizamnaməsi, ruhanilik iyerarxiyası, xanəgahı olan belə ittifaqların üzvləri zahidlərə və müqəddəs hamilərə sitayiş ediblər. D.O.-nin ideoloji bazasını sufilik təşkil edib. Qədərilik, nəqşibəndilik, mövləvilik, bəktaşilik bu ordenlərdən ən məşhurları sayılıb. Azərbaycanda daha çox tanınmış və daha geniş fəaliyyət göstərmiş Səfəviyyə ordeninin əsası isə Ərdəbildə Şeyx Səfiəddin tərəfindən qoyulub.
Tarix terminləri lüğətidəzgahbaşı
Səfəvilər dönəmində sənətkarlardan toplanan vergi.
Əsasən, Təbriz, Qarabağ, Şirvan bəylərbəyiliklərində xalı, xalça, kilim və s. toxuyan sənətkarlardan toxucu dəzgahlarının sayına görə ildə bir dəfə D. vergisi alınıb. Feodalların şəxsi emalatxanalarında işləyən sənətkarlar isə ondan azad ediliblər.
Tarix terminləri lüğətidiaspora
yun. diaspora – səpələnmə
Xalqın, etnosun mənşə etibarilə bağlı olduğu ölkədən, tarixi vətənindən kənarda yaşayan hissəsi.
D. sadəcə fərdlərdən ibarət deyil, onun formalaşması üçün xalqın xaricdəki nümayəndələrinin yaşadıqları ölkədə həmrəylik nümayiş etdirməsi, bir-biri və vətənləri ilə sıx əlaqə yaratması, öz milli kimliklərini, mədəniyyətlərini qorumaq üçün sosial institutlar yaratması vacibdir. Əksər ölkələr üçün D. ilə əlaqə xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən biridir. D. tarixi vətəninin iqtisadi və mədəni inkişafında dəyərli rol oynaya və onun xaricdə siyasi-iqtisadi maraqlarının ifadəçisi kimi çıxış edə bilər. Bu termin ilk dəfə e.ə. VI əsrin əvvəlində Babilistan hökmdarı, daha sonra isə eramızın I–II əsrlərində romalılar tərəfindən qovularaq Fələstindən kənarda yaşamağa məcbur olmuş yəhudilərə aid edilib, sonradan digər uyğun milli və dini qruplar haqqında da işlənib.
Tarix terminləri lüğətidiggerlər
ing. diggers – yerqazan
XVII əsr İngiltərə burjua inqilabı dövründə demokratik hərəkatın ifrat sol qanadının nümayəndələri.
Onlar boş torpaqları özbaşına şumladıqları üçün belə adlandırılıblar. Levellerlər hərəkatından ayrılan D. özlərini “həqiqi levellerlər” sayıblar, kənd və şəhər yoxsullarının maraqlarının müdafiəsində dayanıblar. D. çəpərləmələrə qarşı olublar, xüsusi mülkiyyətin ləğv edilməsinə, torpaq fondunun ümumiləşdirilməsinə, siyasi və əmlak bərabərliyinin yaradılmasına səy göstəriblər. Məqsədə çatmaq üçün onlar yalnız dinc vasitələrdən istifadə ediblər. 1649-cu ildə ingilis sosialist-utopisti C.Uinstenlinin rəhbərliyi altında mübarizəyə qalxmış D.-in çıxışları 1651-ci ilin sonuna yaxın tamamilə yatırılıb.
Tarix terminləri lüğətidiktator
lat. dictator – əmr edən, sərəncam verən
1. Qədim Romada respublika dönəmində (e.ə. V–I əsrlər) qeyri-məhdud hakimiyyətə malik olan və fövqəladə hallarda senat tərəfindən müəyyən müddətə, yaxud müddətsiz təyin edilən hökmdar.
2. Dövləti təkbaşına idarə edən və qeyri-məhdud hakimiyyətə malik şəxs.
See also:
Tarix terminləri lüğətidiktatura
lat. dictatura – məhdudiyyətsiz hakimiyyət
Hakimiyyətin bütövlükdə bir şəxsin (diktatorun), yaxud hakim qrupun, təbəqənin, partiyanın əlində cəmləşdirilməsi ilə səciyyələnən dövlət idarəçiliyi üsulu.
D. rejimi cəmiyyət həyatının bütün sahələrinə ciddi nəzarət, siyasi rəqiblərə qarşı radikal cəza tədbirləri, həmçinin vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının maksimum məhdudlaşdırılması kimi xüsusiyyətlərə malikdir. Müasir dövrdə D.-nın iki əsas forması var: avtoritarizm və totalitarizm. D. tətbiq edildiyi dövlətdə hakimiyyətin formasından birbaşa asılı deyil. Məsələn, Böyük Fransa inqilabı zamanı bu ölkədə hakimiyyət forması respublika, hakimiyyətin həyata keçirilmə üsulu isə D. olub.
Tarix terminləri lüğətidinar
lat. dēnārius – “on hissədən ibarət olan” sözündən törəmə
Müsəlman Şərqində geniş yayılmış qızıl sikkə.
VII əsrdə Ərəb xilafəti dönəmində kəsilən ilk qızıl D.-ın çəkisi təqribən 2,4 q olub. Orta əsrlərdə isə bir sıra müsəlman dövlətlərində müxtəlif dəyərə və çəkiyə malik qızıl və gümüş D. sikkələr kəsilib. XXI əsrdə ərəb dövlətlərinin (Əlcəzair, Bəhreyn, İraq, İordaniya, Küveyt, Liviya, Tunis), habelə keçmişdə Osmanlı imperiyasının tərkibində olmuş bəzi ölkələrin (Serbiya, Makedoniya) milli valyutaları D. adlanır.
Tarix terminləri lüğətidirektoriya
fr. directoire – idarə heyəti, direktorlar şurası
1. Ali hakimiyyətin kollegial idarəetmə şəklində təşkili forması.
2. 1795-ci il noyabrın 4-dən 1799-cu il noyabrın 10-dək Fransada icra hakimiyyəti funksiyasını həyata keçirmiş hökumət.
D. Beşyüzlər şurası və ağsaqqallar şurasının seçdiyi 5 üzvdən (direktordan) ibarət olub. 1799-cu il 18 brümer (9 noyabr) hərbi çevrilişi nəticəsində Napoleon Bonapart bu hökumətin varlığına son qoyub.
3. Rusiyada 1917-ci ilin payızında A.Kerenskinin başçılığı altında yaradılmış Müvəqqəti hökumətin 5 nazirindən ibarət kollegiya.
Ölkədə hökumət böhranı ilə əlaqədar yaradılan D. yeni kabinetin formalaşmasından sonra fəaliyyətini dayandırıb.
4. Ağqvardiyaçılar tərəfindən yaradılmış müvəqqəti Ümumrusiya hökumətinin (1918-ci il, iyul-noyabr) qeyri-rəsmi adı.
Bu hökumət Ufa D.-sı kimi də tanınır.
5. 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş müstəqil Ukrayna Xalq Respublikasının hakimiyyət orqanı.
Həmin orqanın tam adı Ukrayna D.-sı olub.
Tarix terminləri lüğətidissident
lat. dissidentia – əks, fərqli
Orta əsrlərdə Qərbi Avropa ölkələrində hakim dini təriqətə müxalif mövqedə duran şəxs.
Sonralar fərqli düşüncə sahibləri və hakim ideologiyaya müxalif olan bütün şəxslər D. adlandırılıblar. Məsələn, SSRİ-də, habelə sovet blokuna daxil olan digər Şərqi Avropa ölkələrində totalitar rejimə qarşı çıxan, əsas insan hüquq və azadlıqları uğrunda mübarizə aparan insanlara D. deyiblər. Bu şəxslər sovet rejiminin repressiyalarına məruz qalıblar.
Tarix terminləri lüğətidivan
fars. – məclis, dövlət idarəsi
1. Bir sıra müsəlman ölkələrində fərqli funksiyalar (dəftərxana, vergi-maliyyə, məhkəmə, dövlət şurası və s.) yerinə yetirən dövlət orqanları.
2. Xəlifə Ömərin hakimiyyəti illərindən (634–644) başlayaraq ərəb istilalarının ilk dövründə dövlət gəlirinin qeydə alındığı, müvafiq siyahıların saxlandığı yer.
3. Əməvilər və Abbasilər dövründə vergilər və maliyyə işləri ilə məşğul olan dövlət idarəsi.
4. Osmanlı imperiyasında böyük vəzirdən, müftidən və b. vəkillərdən ibarət dövlət şurası.
5. Moldova və Valaxiya knyazlıqlarında dövlət şurası, ali məsləhətçi və icraedici orqan.
6. Azərbaycanda orta əsrlərdə dövlət idarəçiliyinin, habelə iqtisadiyyatın müəyyən sahələrinə rəhbərliyi öz əlində cəmləşdirən qurumların adı.
Misal: xanlıqlar dövründə daxili və xarici siyasət məsələləri ilə məşğul olan D.-lar fəaliyyət göstərib, onlara divanbəyi başçılıq edib.
Tarix terminləri lüğətidivan torpaqları
Orta əsrlərdə Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda torpaq üzərində dövlət mülkiyyəti forması.
Dövlətin ixtiyarında olan belə torpaqlardan toplanan vergi birbaşa xəzinəyə daxil olaraq ordunun, idarəetmə orqanlarının və s.-nin saxlanmasına xərclənib. Azərbaycanda D.T. XII–XVI əsrlərdə xüsusilə geniş yayılıb. İqta torpaq mülkiyyəti çox vaxt D.T.-nın hesabına genişlənib.
See also:
Tarix terminləri lüğəti