Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
britlər
lat. britto < kelt. brith – müxtəlif, rəngarəng
E.ə. VIII əsrdən eramızın V–VI əsrlərinədək Britaniyanın əsas əhalisi olan kelt tayfaları.
Adanın V–VI əsrlərdə anqlosakslar tərəfindən fəthi zamanı B.-in xeyli hissəsi məhv edilib, qalan hissəsi isə Uels və Şotlandiyaya, həmçinin indiki Bretan yarımadasına doğru sıxışdırılaraq assimilyasiyaya uğrayıb. B. ingilis xalqının təşəkkülündə müəyyən rol oynayıblar.
Tarix terminləri lüğətibrumer
fr. brume – duman
Fransada 1793-cü il oktyabrın 5-dən 1806-cı il yanvarın 1-dək qüvvədə olan Respublika təqviminə görə, ilin 2-ci ayı.
B. oktyabrın 22–23-dən noyabrın 20–21-nə qədərki dövrə uyğun gəlir. Respublikanın səkkizinci ilinin 8 B. tarixində Napoleon dövlət çevrilişi edərək bütün hakimiyyəti əlinə aldığı üçün bu termin çox vaxt həmin hadisə anlamında işlənir.
Tarix terminləri lüğətibuddizm
sanskr. budda – oyanmış, fərqində olan
E.ə. VI əsrdə Hindistanda yaranmış, mənəvi oyanış və insanın özünü, dünyanı dərk etməsi üsulları haqqında dini-fəlsəfi təlim.
Təlimin əsasını e.ə VI–V əsrlərdə yaşadığı güman edilən, Budda adı ilə tanınmış hind mütəfəkkiri Siddharta Qautama qoyub. B. digər dinlərə xas olan bir çox doqmalara (dünyanın vahid qüvvə tərəfindən yaradılması, günahların bağışlanması və s.), müqəddəs yazılı mətnə malik deyil. B. hamı üçün dəyişməz olan qaydalardan yox, insana öz iç dünyasını və xarici aləmi dərk etməyi öyrədən üsullardan ibarətdir. Bu dinin mərkəzində «dörd həqiqət» haqqında təlim dayanır: iztirab, iztirabın səbəbi, iztirabdan xilas olma və xilasa doğru aparan yol. Bütün moizələr «dörd həqiqət»in izahına yönəldilir, qalanlar isə insanın özündən asılıdır. B.-də cərəyanların çox olması da qismən bununla bağlıdır. B. Çində, Tibetdə, Monqolustanda xüsusilə geniş yayılıb, Hindistanda XII əsrə yaxın hinduizmə ciddi təsir göstərərək onun içində əriyib. «Dünya dinləri» ensiklopediyasında 2010-cu ildə Yer üzündə B.-in tərəfdarlarının sayının 469 mln., Britannika ensiklopediyasında 463 mln. olduğu göstərilir. Digər mənbələrdə həmin rəqəm yarım mlrd.-dan 1,3 mlrd.-a qədər dəyişir.
See also:
Tarix terminləri lüğətibukavul
Orta əsrlərdə bəzi Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda hərbi vəzifə.
Əsasən, Elxanilər dönəmindən (XIII) başlayaraq B. baş əmirdən sonra orduda ən böyük vəzifə hesab edilib. O, orduda nizam-intizamı qoruyub, təyinatlarla, maaşların və yürüşlərdə ələ keçirilən qənimətlərin hərbi hissələr və əsgərlər arasında bölüşdürülməsi ilə məşğul olub.
Tarix terminləri lüğətibulanjizm
fr. boulangisme – fransız general Bulanjenin adından
XIX əsrin 80-ci illərində Fransada formalaşmış populist xarakterli siyasi hərəkat.
Hərəkata 1886–1887-ci illərdə Fransanın hərbi naziri olmuş general J.Bulanje başçılıq edib. B. hərəkatında müxalif ruhlu rəngarəng siyasi qruplar təmsil olunsalar da, onun əsasını monarxistlər və qatı millətçilər təşkil edib. B.-in başlıca tələbləri Almaniyaya qarşı revanşist müharibənin aparılması, 1875-ci il konstitusiyasının dəyişdirilməsi və parlamentin buraxılması olub. 1889-cu ilin əvvəlində general J.Bulanjenin parlamentə deputat seçilməsi ilə bu hərakat öz zirvə nöqtəsinə çatıb. Həmin ilin aprelində generalın Belçikaya qaçmasından sonra isə o, tədricən zəifləməyə başlayıb. 1891-ci ildə general intihar edib və B. tamamilə siyasi səhnədən çıxıb.
Tarix terminləri lüğətibule
yun. bule – şura, məclis
Qədim yunan şəhər-dövlətlərində müxtəlif inzibati funksiyaları yerinə yetirən və dövlət nəzarətini həyata keçirən ali hakimiyyət orqanlarından biri.
Solonun islahatları nəticəsində yaradılmış (e.ə. 594) Afina B.-si daha məşhurdur. Afinada B. xalq məclisinin işçi orqanı funksiyasını yerinə yetirib, həmin qurumda müzakirə olunacaq qanun layihələrinin hazırlanması ilə də məşğul olub.
See also:
Tarix terminləri lüğətibulqarlar
lat. bulgares
Erkən orta əsrlərdə Cənub-Şərqi Avropa çöllərində məskən salmış türk tayfaları birliyi.
Oğuz tayfalarından olan B. əvvəllər Mərkəzi Asiyada məskunlaşıblar, həmin ərazilərə isə IV əsrin sonlarında gəliblər. Bu baxımdan B. Xalqların böyük köçü prosesində Avropaya üz tutmuş ilk türk tayfaları sırasına daxildir. Tarixi qaynaqlarda B. birinci dəfə 354-cü ildə xatırlanıb. V əsrin sonu – VI əsrdə onlar Bizansın ciddi rəqibinə çevriliblər, elə o vaxtlarda Cənubi Qafqaza da yürüşlər ediblər. VII əsrin I yarısında B. Azov ətrafı və Aşağı Bolqa boyunu əhatə edən ərazidə Böyük Bulqariya adı ilə tanınmış tayfa ittifaqını yaradıblar. Lakin bu ittifaq qısa müddətdən sonra dağılıb, xəzərlərin təzyiqi altında B. Orta Volqa boyuna və Kama çayı sahillərinə köçərək burada X əsrdə İdil (Volqa) Bulqarıstanı deyilən dövlətin əsasını qoyublar. B. çuvaşlar, tatarlar, başqırdlar və s. türk xalqlarının təşəkkülündə iştirak ediblər. Müasir bolqarların və Bolqarıstanın adı da onlardan götürülüb. Bulqar dili çuvaş və hun dilləri ilə bərabər, türk dillərinin qərbi hun qrupunu təşkil edib.
Tarix terminləri lüğətibulla
lat. bulla – dəyirmi möhür
1. Orta əsrlərdə dövlət sənədlərinə bəndlənən (qaytanla asılan) metal möhür.
Bu möhür qurğuşundan, gümüşdən, qızıldan olub.
2. Orta əsrlərdə metal möhürlə bəndlənmiş dövlət sənədi.
İmperator, papa, kral sənədlərinə B. deyilib. Qızıl möhür bəndlənmiş kral və imperator sənədləri qızıl B. adlanıb.
Tarix terminləri lüğətibumeranq
ing. boomerang
Yastı, dirsək və ya qövs formasında qədim ov aləti, habelə döyüş silahı.
Ən qədim B.-lar ağacdan, yaxud sümükdən düzəldilib, əsasən, Avstraliyada, həmçinin Qədim Misirdə, Hindistanda, Cənub-Şərqi Asiyada, Meksikada, Avropanın bəzi ərazilərində yayılıb.
Tarix terminləri lüğətidirektoriya
fr. directoire – idarə heyəti, direktorlar şurası
1. Ali hakimiyyətin kollegial idarəetmə şəklində təşkili forması.
2. 1795-ci il noyabrın 4-dən 1799-cu il noyabrın 10-dək Fransada icra hakimiyyəti funksiyasını həyata keçirmiş hökumət.
D. Beşyüzlər şurası və ağsaqqallar şurasının seçdiyi 5 üzvdən (direktordan) ibarət olub. 1799-cu il 18 brümer (9 noyabr) hərbi çevrilişi nəticəsində Napoleon Bonapart bu hökumətin varlığına son qoyub.
3. Rusiyada 1917-ci ilin payızında A.Kerenskinin başçılığı altında yaradılmış Müvəqqəti hökumətin 5 nazirindən ibarət kollegiya.
Ölkədə hökumət böhranı ilə əlaqədar yaradılan D. yeni kabinetin formalaşmasından sonra fəaliyyətini dayandırıb.
4. Ağqvardiyaçılar tərəfindən yaradılmış müvəqqəti Ümumrusiya hökumətinin (1918-ci il, iyul-noyabr) qeyri-rəsmi adı.
Bu hökumət Ufa D.-sı kimi də tanınır.
5. 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş müstəqil Ukrayna Xalq Respublikasının hakimiyyət orqanı.
Həmin orqanın tam adı Ukrayna D.-sı olub.
Tarix terminləri lüğətidissident
lat. dissidentia – əks, fərqli
Orta əsrlərdə Qərbi Avropa ölkələrində hakim dini təriqətə müxalif mövqedə duran şəxs.
Sonralar fərqli düşüncə sahibləri və hakim ideologiyaya müxalif olan bütün şəxslər D. adlandırılıblar. Məsələn, SSRİ-də, habelə sovet blokuna daxil olan digər Şərqi Avropa ölkələrində totalitar rejimə qarşı çıxan, əsas insan hüquq və azadlıqları uğrunda mübarizə aparan insanlara D. deyiblər. Bu şəxslər sovet rejiminin repressiyalarına məruz qalıblar.
Tarix terminləri lüğəti