Coğrafiya terminləri lüğəti

Yerin dərinliyindən (maqma kamerasından) qalxan qatı maqmanın yamaclara axa bilmədən vulkanın ağızlığında günbəz şəklində donub-qalması nəticəsində yaranan relyef forması.

Fəaliyyətdə olan G.V.-ın boğazı maqma ilə tutulmuş olur, toplanan qazlar vaxtaşırı bu “tıxacı” kənara atır və yeni günbəz formalaşır (məs.: ABŞ-da Sent-Helens vulkanı).

See also:

• stratovulkan
• şlak konuslu vulkan

Günəşin ekvator xəttindən ən uzaq məsafədə olduğu an.

İldə iki dəfə təkrar olunur və həmin andan Yerin Şimal və Cənub yarımkürələrində gün qısalmağa və gecə uzanmağa başlayır, yaxud əks proses baş verir.

See also:

• yay gündönümü
• qış gündönümü

Günəşin üfüq xətti üzərində – səmada olduğu müddət.

G.-ün uzunluğu ancaq ekvatorda ilboyu 12 saata bərabərdir. Qalan coğrafi en dairələrində isə G. yalnız gecə-gündüz bərabərliyi tarixlərində (21 mart və 23 sentyabrda) 12 saat davam edir. En dairəsindən asılı olaraq G.-ün uzunluğu fəsillər üzrə 0-dan 186 günədək dəyişir. Azərbaycanın yerləşdiyi Şimal yarımkürəsində ən uzun G. iyunun 22-də (Bakıda – 15 saat 7 dəqiqə), ən qısa G. dekabrın 22-də (Bakıda 9 saat 14 dəqiqə) müşahidə edilir.

See also:

• gecə

Günəş sisteminin mərkəzində yerləşən, sarı cırtdan tipinə aid olan ulduz.

Bu sistemin bütün cisimləri, o cümlədən Yer həmin ulduzun ətrafında fırlanır. G. özü də saniyədə 220 km sürətlə Südyolu qalaktikasının qollarından birində hərəkət edir. G.-in yuxarı qatlarının kimyəvi tərkibi hidrogendən, heliumdan və az miqdarda digər elementlərdən ibarətdir, onun səthində temperatur 6000°C-yə qədərdir. G.-in enerji mənbəyi temperaturu 15 mln. °C-yə çatan nüvəsində hidrogenin heliuma çevrilməsi prosesidir. Onun təxminən 4,5-4,6 mlrd. il yaşı olduğu, hidrogen ehtiyatının hələ 5 mlrd. il də işıq saçmağa imkan verdiyi güman edilir. Yer kürəsində canlı həyatın mövcudluğu məhz G. enerjisi ilə bağlıdır. G. işığı və istiliyi Yer üzündə bütün proseslərin enerji mənbəyidir.

See also:

• günəş enerjisi
• günəş radiasiyası

See also:

• günəş radiasiyası

Günəşin səthində və atmosferində baş verən dəyişikliklərin məcmusu.

G.F. partlayışlar, Günəş ləkələri, məşəllər və s. formalarda təzahür edir. Bu fəallıq Yer atmosferinin həm üst, həm də alt qatlarında qazların ionlaşması, maqnit burulğanları, havanın və iqlimin dəyişməsi kimi proseslərə səbəb olur.

See also:

• günəş məşəli

Bu sahələr Günəşin diskinə yaxın hissələrdə daha çox nəzərə çarpır. G.M.-ləri günəş ləkələrinə nisbətən kiçik olur, amma onlar kimi partlayışlar nəticəsində yaranır və çox güclü maqnit sahələri formalaşdırır.

G.R. dalğalar şəklində böyük sürətlə kainata yayılır. Yer, Günəşin kosmik fəzaya şüalandırdığı radiasiyanın iki milyardda bir hissəsini alır. G.R. Yerin atmosferindən keçərkən havadakı müxtəlif qazlar tərəfindən qismən udulur, əks olunur və səpələnir. Nəticədə o, intensivliyini və spektral tərkibini dəyişir. Yerə gəlib çatan G.R. dalğa uzunluğuna görə 7-10% ultrabənövşəyi, 40-45% görünən şüa, 45-50% infraqırmızı şüa spektrindən ibarət olur. Onun intensivliyi 1 sm² səthə vahid vaxt (1 dəqiqə) ərzində düşən radiasiyanın istilik təsiri ilə ölçülərək kalorilərlə (kal/sm²/dəq) ifadə edilir. G.R. Yer səthinə düz və səpələnən radiasiya formasında təsir göstərir. Radiasiyanın intensivliyi coğrafi enliklərdən asılı olaraq dəyişir, ən yüksək həddə tropik enliklərdə çatır.

See also:

• cəm radiasiya

Günəş və onun ətrafında dövr edən böyük planetlər, həmçinin bu planetlərin peykləri, kiçik planetlər, xırda hissəciklər (meteoritlər, kosmik toz) kimi fəza cisimlərindən ibarət ulduz sistemi.

Bu sistemin fəza cisimləri arasında qravitasiya əlaqələri mövcuddur. 2006-cı ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının qəbul etdiyi təsnifat üzrə onlar üç kateqoriyaya bölünür: planetlər, cırtdan planetlər və G.S.-nin kiçik səma cisimləri. G.S.-nə 8 böyük planet, onlarca peyk, yüz minlərlə asteroid, kometa, meteor və s. daxildir. Böyük planetlərin bir qisminin öz atmosferi var. G.S.-nin təxminən 4,57 mlrd. il yaşı olduğu güman edilir. O, saniyədə 220 km sürətlə qalaktikanın mərkəzi ətrafında hərəkətdədir.

Günəşin ətrafında dövr edən planet, cırtdan planet və onların peyki olmayan bütün səma obyektləri.

G.S.K.C. termininə bu tərifi 2006-cı ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı verib. Belə cisimlərə asteroidlər, kometalar, digər səma obyektləri daxildir.

Formalaşmasında suda asan həll olunan duzların mühüm rol oynadığı çökmə süxurlar.

Bunlara, ilk növbədə, şoranlar aiddir.