Tarix terminləri lüğəti

Azərbaycanda M. institutu Səfəvilər, daha sonra isə xanlıqlar dövründə xüsusilə geniş yayılıb. M.-lar hər cür vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edilib, bəzi hallarda isə onlara torpaq sahəsi də ayrılıb. Bunun müqabilində isə M.-lar sərhəd rayonlarını basqınlardan qoruyan, eləcə də müasir anlamda polis funksiyasını yerinə yetirən qeyri-nizami qoşunlarda xidmət ediblər. M.-lar, əsasən, elatlar arasından çıxıb. Osmanlı dövlətində M. «tarxan» adlanıb.

Bax: maarifçi mütləqiyyət.

XVIII əsrin II yarısında Avropanın bir sıra ölkələrində mütləqiyyət rejimlərinin maarifçilik ideyalarına əsaslanaraq yeritdikləri siyasət.

M.M. yuxarıdan islahatlar yolu ilə bir çox köhnəlmiş feodal institutlarını sıradan çıxarmağa çalışıb. Bəzi silki imtiyazların ləğvi, kilsənin dövlətə tabe etdirilməsi, təhsil, məhkəmə, aqrar sahələrdə islahatların həyata keçirilməsi, senzuranın yumşaldılması və s. bu istiqamətdə atılmış ən mühüm addımlar olub. Prussiyada II Fridrix, Avstriyada II İosif, İspaniyada III Karl, İsveçdə III Qustav, Portuqaliya və Danimarkada bir sıra nazirlər M.M.-in ən görkəmli nümayəndələri sayılırlar. Lakin vaxtı ötmüş qayda-qanunların bir hissəsini aradan qaldırmaqla kapitalizmin inkişafına şərait yaradan həmin siyasət son nəticədə iflasa uğrayıb. İslahatların yarımçıq xarakteri və despotik üsullarla həyata keçirilməsi, eləcə də feodal dairələrinin sərt təpkisi bu uğursuzluğun əsas səbəbi olub. Böyük Fransa inqilabından qorxuya düşən Avropa monarxları M.M. siyasətindən birdəfəlik əl çəkiblər.

Bax: anaxaqanlığı.

Sehrbazlıq, cadugərlik, ovsunçuluq, münəccimlik, falçılıq və s. M.-nın tərkib hissəsi sayılır. Bəzi ehtimallara görə, bu termin Midiya tayfası olan maqların adından yaranıb. Lakin həmin ehtimalı konkret faktlarla təsdiq etmək mümkün deyil. Orta əsrlərdə ilahi qüvvələrin (mələklərin, müqəddəslərin) köməyi ilə möcüzələr yaradan ağ M. və natəmiz qüvvələrin (şeytanın, qəzəbli ruhların) köməyinə müraciət edən qara M. fərqləndirilib. Hərbi yürüşlərin, əkinin, məhsul yığımının başlanması zamanı, yağışın yağması üçün, ovda, müharibədə və s. sahələrdə uğur qazanmaq niyyəti ilə keçirilən magik mərasimlər geniş yayılıb. M. bütün dinlərin, o cümlədən xristianlıq, islam və buddizmin bir çox mərasimlərində özünü büruzə verir. Təbiət elmləri M.-nı qəbul etmir.

1. Qədim Romada bir sıra vəzifələrin adı; məs.: magister equitum – diktatorun köməkçisi, magister militum – son imperiya dövründə baş komandan.

2. Orta əsrlər Avropasında katolik ruhani-cəngavər ordeninin başçısı, ali rəhbəri.

Həmçinin bax:

• qrossmeyster

M. 1720-ci ildə yaradılıb. İlk dövrdə onlar məhkəmə, polis, təsərrüfat və maliyyə məsələləri ilə məşğul olub, 1727-ci ildə ratuşaya çevrilib, 1743-cü ildə yenidən, daha məhdud səlahiyyətlərlə (məhkəmə və dövlət vergilərinin bölgüsü) bərpa edilib. 1775-ci ildə M.-lar şəhər silkləri üçün quberniya və qəza məhkəmələrinə çevrilib. 1785-ci ildən şəhər özünüidarə sisteminin tərkibinə daxil olan M.-lar, əsasən, məhkəmə qurumu kimi fəaliyyət göstərib və 1860-cı illərdə Rusiyada məhkəmə islahatı gedişində tədricən ləğv edilib.

M. respublikanın formalaşdığı dövrdə (e.ə. VI əsrin sonu) yaranıb. Öncə M. vəzifələrini (xalq tribunlarından başqa) patrisilər tutub, e.ə. III əsrin əvvəlindən isə plebeylər də belə bir hüquq əldə ediblər. Əvəzi ödənilmədən (pulsuz) icra olunan bu vəzifələr qısamüddətli (adətən, 1 illik) və kollegial (diktator vəzifəsindən başqa) olub. Ordinar – seçkili və ekstraordinar – təyin olunan, eləcə də ali və aşağı M. vəzifələri təsis edilib. Diktatorlar, süvari dəstələrinin rəisləri və s. – ali ekstraordinar, konsullar, pretorlar, senzorlar – ali ordinar, xalq tribunları, kvestorlar və s. isə aşağı ordinar M. vəzifələri sayılıb. M. vəzifəsini icra edənlərin öz səlahiyyətləri çərçivəsində fərmanlar vermək, cərimələr təyin etmək hüququ olub.

Bu sikkənin nominal dəyəri 100 mis dinara bərabər olub, ilk dəfə Səfəvi şahı Məhəmməd Xudabəndənin hökmranlığı (1578–1587) dövründə onun adından 1 misqal ağırlığında kəsilib və “xudabəndə”, “məhəmmədi”, “məhmədi”, “mahmudi” adlandırılıb. 1 M. – 2 şahıya, 2 M. isə 1 abbasıya bərabər olub.

Hərəkat onun rəhbəri N.İ.Maxnonun (1889–1934) adı ilə adlandırılıb. Hərəkatın əsas qüvvəsini Maxnonun komandanlıq etdiyi Ukrayna inqilabi üsyançılar ordusu təşkil edib. Anarxizm ideologiyasına əsaslanan M.-un başlıca şüarları “Hakimiyyətsiz dövlət”, ”Üçüncü inqilab” və “Sərbəst sovetlər” olub. Çar mütləqiyyətinin və iri torpaq sahiblərinin hakimiyyətinin bərpasına qarşı çıxan M. eyni zamanda bolşeviklərin həmin dövrdə yeritdikləri hərbi kommunizm siyasətini də rədd edib. Bu səbəbdən hərəkat üzvləri gah ağqvardiyaçıların, gah da bolşeviklərin tərəfində vuruşublar. Ağqvardiyaçıların, xüsusilə Vrangelin darmadağın edilməsində M.-un böyük rolu olub. Ağqvardiyaçıları məğlub etdikdən sonra bolşeviklər Maxnonun ordusunun mövcudluğuna son qoymaq qərarına gəliblər. 1921-ci ilin avqustunda maxnoçuların məğlub olması və Maxnonun Rumıniyaya mühacirət etməsi ilə M. hərəkatı yatırılıb.

Fransanın Almaniya, Lüksemburq, qismən də Belçika ilə sərhədində fortifikasiya qurğuları və maneələr sistemi.

M.X. Fransanın hərbi naziri A.Majinonun təklifi ilə 1929–1934-cü illərdə almanların mümkün hücumundan ölkəni qorumaq məqsədilə yaradılıb. Uzunluğu 400 km, eni 6-8 km olan bu xətdə 39 uzunmüddətli müdafiə qurğusu, 75 bunker, 500 artilleriya və piyada bloku, həmçinin blindajlar və müşahidə məntəqələri yerləşdirilib. Lakin 1940-cı ilin may–iyul aylarında alman qoşunları ondan yan keçərək Fransanın şimalını tutublar və M.X.-nin arxasına çıxıblar. Fransa təslim olduqdan sonra M.X.-ndəki fransız qoşunları da müqaviməti dayandırıb.