Словари
Tarix terminləri lüğəti
peonaj
fr. péonage < isp. peon – günəmuzdçu, muzdur
Bilavasitə istehsalçının (əsasən, kəndlilərin) feodal-təhkimçilik istismarı forması.
Belə istismar forması istehsalçının mülkədardan, yaxud sahibkardan güclü asılılığı olan irsi borcluya – peona çevrilməsinə əsaslanıb. P. XVI əsrin II yarısında Amerikadakı İspaniya müstəmləkələrində yaranıb, XVII–XVIII əsrlərdə isə Latın Amerikasında geniş yayılıb.
Tarix terminləri lüğətiperqament
alm. pergament < yun. Pérgamos – Perqam, Kiçik Asiyada şəhər
Üzərində yazı yazmaq üçün xüsusi emal olunmuş dəri məmulatı.
P., əsasən, dana, quzu və çəpiş dərisindən hazırlanıb, e.ə. II əsrdən başlayaraq istifadə edilib. Papirusla müqayisədə P. bir sıra üstünlükləri ilə fərqlənib. Belə ki, P.-in hər iki üzündə yazmaq, eləcə də köhnə yazını silib yenisini həkk etmək mümkün olub. Bu xüsusiyyətlərinə görə, habelə hazırlandığı xammalı daha asan əldə etmək mümkün olduğu üçün P. papirusa nisbətən geniş yayılıb.
Tarix terminləri lüğətiper
fr. pairs, ing. peers < lat. peres – bərabər
Böyük Britaniya və Fransada ali zadəgan titulu.
Orta əsrlərdə yaranmış bu titul Fransada 1789-cu ildə ləğv olunub, 1814–1848-ci illərdə yenidən bərpa edilib. Böyük Britaniyada P. titulu indi də mövcuddur və lordlar palatasının üzvü olmaq hüququ verir.
Tarix terminləri lüğətipeşəkar ordu
Hərbi xidmətin şəxsi heyət üçün əsas peşə və fəaliyyət növü sayıldığı ordu.
P.O. antik dövrdə Qədim Yunanıstanda, Qədim Romada və s. dövlətlərdə, XIV–XVIII əsrlərdə isə muzdlu ordu şəklində Qərbi Avropanın bir çox ölkələrində (Fransa, İtaliya, Almaniya və s.) mövcud olub. XIX əsrdə Avropa ölkələrinin əksəriyyətində ümumi hərbi mükəlləfiyyətin tətbiqi ilə əlaqədar ordular çağırışçılarla komplektləşdirilməyə başlanıb. Lakin XX əsrin II yarısından etibarən bir sıra inkişaf etmiş ölkələr (ABŞ, Qərbi Avropa ölkələrinin əksəriyyəti və s.) hərbi mükəlləfiyyət sistemindən imtina edərək P.O.-ya qayıdıb.
Tarix terminləri lüğətipetlyuraçılıq
1918–1922-ci illərdə Ukraynada millətçi hərəkat.
Hərəkata S.Petlyura (1879–1926) başçılıq edib. Ukraynanın bolşevik əsarətindən azad edilməsi və müstəqil dövlətə çevrilməsi P. hərəkatının əsas məqsədi olub. Ukraynada sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da, 1921–1922-ci illərdə hərəkat üzvləri ölkə ərazisində rus işğalçılarına qarşı silahlı mübarizəni davam etdiriblər.
Tarix terminləri lüğətipeyğəmbər
fars. pəyambər < pəyam – xəbər, sifariş + bər – aparan, gətirən
Fövqəltəbii, yaxud ilahi qüvvələrlə ünsiyyətə girərək onlarla insanlar arasında vasitəçi funksiyasını yerinə yetirən, Allahın göstərişlərini insanlara çatdıran və bu baxımdan ilahi iradənin müjdəçisi olan mömin şəxs.
İslam təliminə görə, P. Allahın yerdə rəsulu (elçisi) sayılır. İlk vaxtlar qədim Fələstində Allahın adından gələcəyi xəbər verən vaizlər, e.ə. VIII əsrdən isə həm də dini-siyasi natiqlər P. adlandırılıblar. İslam dini Tövrat və İncildəki P.-lərin əksəriyyətinə ərəb adları verərək iudaizm və xristianlığın bu möminlər haqqında təsəvvürlərini bütövlükdə qəbul edib.
Tarix terminləri lüğətipərəncə
ər. fərəciyyə < fərəc – hərfi mənası: darlıqdan, sıxıntıdan doğan sevinc
Keçmişdə özbək və tacik qadınlarının ictimai yerlərdə geyindikləri (əsasən, şəhərlərdə) xalatabənzər üst geyimi.
Bu geyim qadının başını və bədənini tamamilə örtür. P.-nin ucları arxaya birləşdirilən yalançı uzun qolları, baş hissəsinin ön tərəfində qara sıx tükdən düzəldilmiş çaçvan adlandırılan tor gözlüyü olur.
Tarix terminləri lüğətipiket
fr. piquet – hərfi mənası: paya
1. Kiçik keşikçi dəstəsi, zastava və ya səhra qarovulunun adı.
Fransanın və bir sıra digər ölkələrin ordularında belə keşikçi dəstələri olub.
2. Hər hansı məsələyə etiraz edən insan qrupu.
P.-çilər bir yerdə dayanaraq plakat, transparant və digər əyani təbliğat vasitələri ilə öz etirazlarını bildirirlər.
Tarix terminləri lüğətipiktlər
lat. Picti
Şotlandiyanın qədim əhalisini təşkil edən tayfalar qrupu.
P. romalıların nəzarətində olan Britaniya əyalətlərinə müntəzəm yürüşlər ediblər, IV əsrin 60-cı illərində Londona qədər gedib çıxıblar. Bu tayfalar VI əsrdə xristianlığı qəbul ediblər. IX əsrin ortalarında P. skottlar tərəfindən fəth olunduqdan sonra onlarla qaynayıb-qarışıblar.
Tarix terminləri lüğətipiktoqrafik yazı
lat. pictus – nəqş olunmuş, şəkil + yun. grapho – yazıram
Şəkli yazı; məlumatın mahiyyətini rəsm və ya rəsmlərin ardıcıllığı şəklində çatdıran yazı növü.
P.Y.-nı sözün əsl mənasında yazı saymaq olmaz, çünki burada bilavasitə nitqin özü fiksasiya olunmur, yalnız onun ümumi məzmunu əks etdirilir; məs.: Şimali Amerika hindularında tüstülənən müştük şəkli “sülh” anlamı verir. P.Y. hələ Neolit dövründə yaranıb və Şimali Amerikanın, Melaneziyanın, Afrikanın bir çox tayfaları arasında geniş yayılıb. Müasir dövrdə bu yazı növündən küçə hərəkəti nişanlarında, informasiya lövhələrində və s.-də istifadə olunur.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətipiqmeylər
yun. pygmaios – yumruq boyda < pygmé – yumruq
Afrikanın tropik meşələrinin qısaboylu məskunları.
P. haqqında məlumatlara hələ e.ə. III minilliyə aid Qədim Misir yazılarında, sonralar isə qədim yunan mənbələrində rast gəlinir. Qabon, Kamerun, Mərkəzi Afrika Respublikası, Zair və Ruanda meşələrində yaşayan P.-in orta boyu kişilərdə 142-145 sm, qadınlarda isə 135-140 sm arasında dəyişir. P.-in bədənləri iri, əl və ayaqları qısa olur. Onlar qonşu zənci tayfalarından dərilərinin daha açıq rəngi ilə fərqlənirlər. P., əsasən, yığıcılıq və ovçuluqla məşğul olurlar, kaman və dəmir uclu oxdan ov aləti kimi istifadə edirlər. Yaxın dövrlərədək P. od əldə etməyi bacarmayıblar.
Tarix terminləri lüğəti