Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

əməköməci

lat. malva

Eyniadlı fəsilədən bir, iki və ya çoxillik ot cinsi.

Şimal yarımkürəsində 40 növü, Azərbaycan florasında isə 10 növü yayılmışdır. Geniş yayılan növləri – meşə Ə., dəyirmiyarpaq Ə.

əməköməcikimilər

lat. malvaceae

İkiləpəlilər sinfinin fəsilələrindən biri.

Əsasən ot bitkiləri olsalar da, nümayəndələri arasında kol və ağac bitkiləri də vardır. Dünyada 1600-dən çox növü özündə birləşdirən 90 cinsi yayılmışdır. Azərbaycan florasına isə 9 cinsin tərkibində 20-ə qədər növü daxildir. Təsərrüfat əhəmiyyətli cincləri – pambıq, kətan, əməköməci, gülxətmi və s. Bəzi sistematiklər pambıq cinsini (bombacaceae) müstəqil fəsilə kimi təqdim edirlər.

əməköməci güvəsi

lat. pectinophora malvella

Əməköməci fəsiləsinə daxil olan bitkilərin üzərində parazitlik edən kəpənək növü.

Azərbaycanda əsasən pambıq zərərvericisi kimi yayılmışdır.

əməköməciçiçəklilər

lat. malvales

İkiləpəlilər sinfinə aid olan bitki sırası.

Ə. 3 əsas fəsiləni əhatə edir: cökəkimilər, əməköməcikimilər və bənövşəkimilər.

əmgək

İnsan kəlləsinin bir hissəsi.

Normal halda sağlam insanda 2 yaşına qədər Ə.-də sümükləşmə gedir. İnsanda bir çox hərəki proseslərin beyin mərkəzini qoruyan əsas hissədir. Ə. sümükləri başın kəllə şöbəsində olan 6 əsas sümüklərdən biri olub sayı cütdür (2 ədəd); sümüklərin tikişli birləşməsinə malikdir.

əmici tellər

Kökün sorucu zonasından çıxan tükşəkilli tellər.

Ə.T.-in funksiyası torpaqdakı suda həll olmuş mineral maddələri udub kökün digər hissəsinə – ötürücü zonaya göndərməkdir. Ə.T. ömrü 15-20 gün olur, hüceyrələri şəffaf olub, tünd qılaflıdır. Ə.T.-i əmələ gətirən hüceyrələrin qılafları əridiklərinə görə onlar uzanmış bir hüceyrə hesab olunur və adi gözlə görünür.

əncir

lat. ficus

İkiləpəlilər sinfinin tut fəsiləsindən subtropik bitki cinsi.

Hündürlüyü 8 m-ə çatan birevli və ya ikievli kol və yaxud ağaclardır. Dünyanın subtropik bölgələrində 600-ə qədər növü yayılmışdır. Ə.-in müxtəlif növlərindən qida, bəzək və kauçuk almaq məqsədilə istifadə olunur.

əncir qabıqyeyəni

lat. hypoborus ficus

Qabıqyeyən böcəklər fəsiləsindən həşərat.

Bədəninin uzunluğu 1 mm-dir. Azərbaycanın quru subtropik bölgələrində əncir, tut və üzümün zərərvericisi kimi yayılmışdır.

əncir odlucağı

lat. simaetis nemorana

Pulcuqqanadlılar (kəpənəklər) dəstəsindən həşərat növü.

Bədəninin uzunluğu 1 sm-dir. Əsasən əncir ağacı zərərvericisidir.

əntərkimilər

lat. cercopithecidae

Meymunlar (primatlar) dəstəsinin ensizburun meymunlar yarımdəstəsinin 4 fəsiləsindən biri.

Bədəninin uzunluğu növündən asılı olara 35-80 sm, çəkisi 1-30 kq-dək olur. Afrika və Cənubi Asiyada geniş yayılmışdır. Əsasən ağacda yaşasalar da dağlarda yaşayan cinsləri də vardır. Məsələn, əntərlər, Asiya (yapon) makakası, Afrika pavianı və mandrillər.

əntərlər

lat. cercopithecus

Əntərkimilər yarımfəsiləsindən ibtidai ensizburun meymun cinsi.

Bədəninin uzunluğu  növündən asılı olaraq 35-60 sm, çəkisi 1-9 kq olur. Afrikada və Cənubi Asiyada 23 növü yayılmışdır. Əsasən meşələrdə 5-15 başlıq dəstə ilə yaşayırlar. Məsələn, mavisifət əntər, diana, mona və s.

ərginar

lat. cynara

Çoxillik ot bitkisi cinsi.

Dünyada 11 növü yayılmışdır. Ədviyyat kimi əkilir. Hündürlüyü 2 m-ə qədər, yarpaqları iri, lələkvari, daraq formasında; rəngi yaşıl, yaxud bozumtul-yaşıldır. Çiçəkləri mavi, meyvəsi qaradır. Şəkər xəstələri üçün faydalıdır. Ödqovucu və sidikqovucu təsirə malikdir. Qərbi Avropa, Afrika və Şimali Amerika ölkələrində mədəni halda becərilir.

ərəb atı

Xalq seleksiyası yolu ilə alınmış qədim at cinsi.

Vətəni Şimali Afrika və Ərəbistan yarımadası hesab olunur. Süvari atlarıdır. Qədimdə döyüş atı kimi yüksək qiymətləndirilmişdir.

ərəbdovşanıkimilər

lat. dipodidae

Məməlilər sinfinin gəmiricilər dəstəsinin fəsilələrindən biri.

Növündən asılı olaraq bədəninin uzunluğu 5,5-25 sm-ə qədər çatır. Adətən özündən də uzun olan quyruğunun ucu qotazlıdır. 14 cinsi 30-a qədər növü özündə birləşdirir. Azərbaycan faunasına 2 növü daxildir: kiçik ərəbdovşanı və kiçik Asiya (Vilyams) ərəbdovşanı.

ərəbotu

lat. arabis

Xaççiçəklilər (kələmçiçəklilər) fəsiləsindən birillik və çoxillik ot cinsi.

Dünyada 100-dən artıq, Azərbaycanda isə 9 növü (Qafqaz Ə., Alp Ə. və s.) yayılmışdır.