Coğrafiya terminləri lüğəti

Braziliya yaylasının şimal-şərqində alçaqboylu kserofit ağaclardan və kolluqlardan ibarət tropik ekoloji region.

Sahəsi 750.000 km²-dir, Braziliya ərazisinin 11%-ni təşkil edir. K. ölkənin iqtisadi baxımdan nisbətən geri qalmış hissəsidir. K.-da yay fəsli yağıntılı, qış fəsli quraq keçir, bitkilər aləmi, əsasən, sukkulentlər (yarpaqlarında və gövdələrində su ehtiyatı toplayan bitkilər, xüsusən kaktuslar), habelə tikanlı bitkilərlə zəngindir.

Müəyyən ərazi daxilində hər hansı coğrafi obyektin, resursların təbii, hüquqi vəziyyəti və digər xüsusiyyətləri haqqında sistemləşdirilmiş məlumatlar toplusu.

K.-lar yalnız elmi əhəmiyyət kəsb etmir, həm də dövlət orqanlarının öz idarəçilik funksiyalarını yerinə yetirməsi üçün də zəruridir.

Həmçinin bax:

• torpaq kadastrı
• su kadastrı
• meşə kadastrı

Vulkanın zirvəsində dairə formasında çökəklik.

K. kraterdən formalaşma xüsusiyyətlərinə və böyük ölçülərinə görə fərqlənir. K.-lar vulkan boğazında güclü qaz partlayışı (partlayış K.-sı), yaxud vulkan püskürməsi zəiflədikdən sonra kraterin kənarlarının uçması (uçmuş K.) nəticəsində yaranır. Onların diametri 10-20 km-ə, dərinliyi bir neçə yüz metrə çatır. Yer planetində ən böyük K. Yaponiyada Azo vulkanının zirvəsindədir (24 km x 18 km). Lakin bəzi K.-lar bilavasitə vulkanik mənşəyə malik deyil. Onlar maqmanın Yerin altında hərəkəti, yaxud vulkan söndükdən sonra eroziya proseslərinin krateri genişləndirməsi nəticəsində meydana gəlir.

Həmçinin bax:

• maar

Paleozoy erasında, başlıca olaraq Silur dövrünün sonunda və Devonun əvvəlində dağəmələgəlmə mərhələsi.

K.Q.-nın qalıqlarına – kaledonidlər deyilir. Bu termini elmə 1887-ci ildə fransız geoloqu Marselin Bertran daxil edib. K.Q. zamanı formalaşmış ərazilərə Britaniyada, Qrenlandiyada, Skandinaviyada, Qazaxıstanın mərkəz hissəsində, Şərqi Avstraliya və s. yerlərdə rast gəlmək mümkündür.

Həmçinin bax:

• Arxey qırışıqlığı
• Hertsin qırışıqlığı
• Alp qırışıqlığı
• Baykal qırışıqlığı
• Kimmeri qırışıqlığı

Cənub yarımkürəsində subekvatorial iqlim qurşağında savanna tipli təbii zona, çöllük ərazi.

K.-un faunası seyrək, alçaqboylu ağaclardan, dərinköklü kolluqlardan və sərtyarpaqlı ot bitkilərindən ibarətdir. K.-lar Cənubi Amerikada (əsasən, Braziliyanın Matu-Qrosu yaylasında) 1,5 mln. km²-lik geniş ərazini tutur.

Belə relyef forması dərənin dibi ilə axan çayın yatağını dərinləşdirməsi, yəni su eroziyası nəticəsində əmələ gəlir. Yer kürəsində ən dərin K. ABŞ-da Kordilyer dağlarından axan Kolorado çayının yaratdığı Böyük Kanyondur. Onun uzunluğu 446 km, dərinliyi isə 1600 metrə qədərdir. Bəzən sualtı K.-lara da rast gəlinir. Onlar dənizin, yaxud okeanın çay mənsəbini basdığı sahələrdə, həmçinin dərin su axınlarının turbulent təsiri altında süxurların yuyulması nəticəsində yaranır.

K.-lar, adətən, qar sərhədindən yuxarıda yerləşir, buzlaqların, qar sularının və s. amillərin təsiri nəticəsində formalaşır. Bəzi K.-lar daimi buzlaq, yaxud firnlə, digərləri mövsümi qar yığınları, su ilə dolmuş olur. Azərbaycanda Böyük Qafqaz dağlarında K.-lara rast gəlinir.

Karların su ilə dolması nəticəsində yaranmış yüksək dağ gölləri.

Yerin geoloji tarixində Paleozoy erasının beşinci geoloji dövrü.

K.D. təxminən 360 mln. il əvvəl Devon dövründən sonra başlanıb və 60-70 mln. il – Paleozoy erasının son dövrü olan Permə qədər davam edib. Bu müddətdə planetdə güclü kömürəmələgəlmə prosesləri getdiyi üçün belə adlandırılıb. K.D.-ndə geniş mərcan rifləri, ilk sürünən heyvanlar və çılpaqtoxumlu bitkilər yaranıb. Termin ingilis geoloqları Uilyam Konibear və Uilyam Filips tərəfindən elmə daxil edilib.

Həmçinin bax:

• Fanerozoy

1. Suyun dağ süxurlarını əritməsi və süxurlarda boşluqlar, Yer səthində, habelə Yerin altında özünəməxsus relyef formaları əmələ gətirməsi hadisəsi.

K. asanəriyən süxur (əhəngdaşı, dolomit, təbaşir, gips, daşduz) qatlarında daha yaxşı inkişaf edir, Yer səthində mənfi relyef formaları, bir sıra hallarda Yerin dərinliklərində böyük boşluqlar yaradır.

2. Suyun dağ süxurlarını əritməsi və süxurlarda boşluqlar yaratması nəticəsində əmələ gələn özünəməxsus relyef formaları.

Yerüstü K.-lara karlar, yeraltı K.-lara isə mağaralar misal ola bilər.

Karst relyef formalarının inkişaf etdiyi ərazilərin landşaftı.

Mülayim qurşaqda K.L. səthin kələ-kötürlülüyü, çala və çökəkliklərin çoxluğu, səth suları şəbəkəsinin zəif inkişaf etməsi, qrunt sularının dərin yerləşməsi, yeraltı boşluqların və mağaraların olması ilə səciyyələnir. Subtropik və tropik qurşaqlar üçün çılpaq və ya seyrək bitki örtüyünə malik daşlı K.L. xarakterikdir.

Həmçinin bax:

• landşaftların tipoloji təsnifatı

K.M. əksər hallarda üfüqi və maili dar keçidlərdən, qollardan, dəhliz və zallardan ibarət mürəkkəb quruluşa malik olur. Planetin ən böyük K.M. olan Mamont-Flint ABŞ-da yerləşir. Onun tədqiq olunmuş sahədə uzunluğu 590 km-ə, dərinliyi 115 m-ə çatır. Azərbaycanda isə böyük K.M.-larına Azıx, Tağlar misal ola bilər.

K.M.G.-lər daimi və mövsümi, yeraltı və yerüstü olur. Yeraltı K.M.G.-lərə böyük mağaralarda rast gəlmək mümkündür.

Həmçinin bax:

• karst
• göllərin tipoloji təsnifatı