Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
böyük sürgün siyasəti
Səfəvi hökmdarı Şah I Abbasın həyata keçirdiyi köçürmə siyasəti.
1603–1612-ci illər Səfəvi-Osmanlı müharibəsi dövründə osmanlılara qarşı “yandırılmış torpaq” taktikası tətbiq edən Şah I Abbas daşınması mümkün olmayan hər şeyin məhv edilməsi əmrini verib. Bunun nəticəsində Arazın sol sahili tamamilə dağıdılıb, əhalisi isə Mazandaran və İsfahana köçürülüb.
Tarix terminləri lüğətiBöyük yasa
monq. yasaq – qanun
Çingiz xan dövründən başlayaraq Monqol imperiyasının qanunlar toplusu.
B.Y. Çingiz xanın şifahi şəkildə verdiyi əmrlərin yazıya köçürülməsi nəticəsində yaranıb və onun varisləri tərəfindən davam etdirilib. Onun tam mətni bizim günlərə qədər gəlib çatmasa da, XIII–XV əsrlər Şərq müəllifləri belə bir mətnin mövcudluğunu təsdiq ediblər. Monqollar B.Y.-nı imperiya banisinin bütün müdrikliyini özündə əks etdirən tarixi və mədəni abidə kimi dəyərləndirirlər.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti“Böyük yeddilər”
ing. Group of Seven (G7) – yeddilər qrupu
Siyasi nüfuzuna və iqtisadi inkişaf səviyyəsinə görə ən güclü dünya dövlətləri – ABŞ, Almaniya, Britaniya, İtaliya, Kanada, Fransa və Yaponiyanı birləşdirən beynəlxalq klub.
Həmin ölkə liderlərinin Avropa komissiyasının nümayəndəsi ilə birgə keçirdikləri və aktual beynəlxalq problemlərin müzakirəsinə həsr olunan qeyri-rəsmi forum da eyni adı daşıyır. 1997–2014-cü illərdə bu forumun işində Rusiya da iştirak edib. 2014-cü ildə Krımın işğalından sonra isə onun forumda iştirakı dayandırılıb. B.Y.-in qərarlarının məcburi qüvvəsi olmasa da, dünyada gedən siyasi və iqtisadi proseslərin istiqamətləndirilməsində onların müstəsna əhəmiyyəti var.
Tarix terminləri lüğətibrahmanizm
sanskr. sanātana dharma – əbədi din, əbədi qanun
E.ə. X–IX əsrlərdə Hindistanda qədim veda dininin dəyişikliyə uğraması nəticəsində yaranmış dinlərdən biri.
Bu təlimin əsasları Mahabharata, Brahmana, Upanişada, Ramayana və s. dini kitablarda öz əksini tapıb. B.-in üç başlıca ilahları (trimutri) bütün varlığın əsasını təşkil edən, aləmi yaradan Brahma, onu qoruyan Vişnu, habelə təbiət qüvvələrinin təmsilçisi Şiva hesab olunur. Təbiət qüvvələri ilə yanaşı, ictimai qüvvələri də ilahiləşdirən B. təlimində animistik etiqada da təsadüf edilir, dövlətin və cəmiyyətin kastalara bölünməsi prinsipi müdafiə olunur. B. buddizmə qarşı mübarizədə və onun təsiri altında eramızın I minilliyində hinduizm şəklini alıb. Bu baxımdan hinduizm B.-in müasir forması sayılır.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətibrahmanlar
sanskr. sanātana dharma – əbədi din, əbədi qanun
Hindistanda ən ali kasta.
Öz mənşəyinə görə B. qədim dövrdə brahmanizm kahinləri olublar, müəllimlərin, rahiblərin, alimlərin əksəriyyəti onların sırasından çıxıb. Qədim Hindistanda B.-ın qətli ən ağır cinayət hesab olunub. Feodalizm dövründə isə onlar idarə aparatında və məhkəmələrdə də işləməyə başlayıblar, torpaq sahiblərinə çevriliblər. Hindistan əhalisinin təqribən 2–5%-ni təşkil edən B. XX əsrin I yarısında bəzi ştatlarda mühüm dövlət postlarının 75%-dən çoxunu tutublar. Müasir Hindistanda da vəziyyət, demək olar, dəyişməyib: hakim siniflərin və ziyalı dairələrin nümayəndələrinin əksəriyyəti B.-dan ibarətdir.
Tarix terminləri lüğətibrander
alm. brand – yanğın, yanma
Düşmən gəmilərini yandırmaq üçün yanar və partlayıcı maddələrlə yüklənən köhnə gəmi.
Yandırılaraq külək və ya axın istiqamətində düşmən donanmasına istiqamətləndirilən (çox vaxt gecə və yaxud dumanlı havada) B., gəmilərlə toqquşaraq yanğın və partlayış törədib. Döyüş vasitəsi kimi ondan XVII əsrdən başlayaraq yelkənli donanmalar dönəmində istifadə olunub.
Tarix terminləri lüğətiBritaniya
lat. Britannia
Müasir İngiltərə, Şotlandiya və Uelsin yerləşdiyi ərazinin ən qədim adlarından biri.
Sözün mənşəyi V əsrədək həmin ərazinin (adanın) əsas əhalisini təşkil etmiş britlərlə əlaqələndirilir. B. adı Roma işğalı (I əsr) və Roma imperiyasının bu ad altında yeni əyalətinin yaradılması nəticəsində təşəkkül tapıb. İlk öncə Fransadan şimaldakı bütün adalara B. deyilib, sonralar sözün müasir anlamı formalaşıb.
Tarix terminləri lüğətibritlər
lat. britto < kelt. brith – müxtəlif, rəngarəng
E.ə. VIII əsrdən eramızın V–VI əsrlərinədək Britaniyanın əsas əhalisi olan kelt tayfaları.
Adanın V–VI əsrlərdə anqlosakslar tərəfindən fəthi zamanı B.-in xeyli hissəsi məhv edilib, qalan hissəsi isə Uels və Şotlandiyaya, həmçinin indiki Bretan yarımadasına doğru sıxışdırılaraq assimilyasiyaya uğrayıb. B. ingilis xalqının təşəkkülündə müəyyən rol oynayıblar.
Tarix terminləri lüğətibrumer
fr. brume – duman
Fransada 1793-cü il oktyabrın 5-dən 1806-cı il yanvarın 1-dək qüvvədə olan Respublika təqviminə görə, ilin 2-ci ayı.
B. oktyabrın 22–23-dən noyabrın 20–21-nə qədərki dövrə uyğun gəlir. Respublikanın səkkizinci ilinin 8 B. tarixində Napoleon dövlət çevrilişi edərək bütün hakimiyyəti əlinə aldığı üçün bu termin çox vaxt həmin hadisə anlamında işlənir.
Tarix terminləri lüğətibuddizm
sanskr. budda – oyanmış, fərqində olan
E.ə. VI əsrdə Hindistanda yaranmış, mənəvi oyanış və insanın özünü, dünyanı dərk etməsi üsulları haqqında dini-fəlsəfi təlim.
Təlimin əsasını e.ə VI–V əsrlərdə yaşadığı güman edilən, Budda adı ilə tanınmış hind mütəfəkkiri Siddharta Qautama qoyub. B. digər dinlərə xas olan bir çox doqmalara (dünyanın vahid qüvvə tərəfindən yaradılması, günahların bağışlanması və s.), müqəddəs yazılı mətnə malik deyil. B. hamı üçün dəyişməz olan qaydalardan yox, insana öz iç dünyasını və xarici aləmi dərk etməyi öyrədən üsullardan ibarətdir. Bu dinin mərkəzində «dörd həqiqət» haqqında təlim dayanır: iztirab, iztirabın səbəbi, iztirabdan xilas olma və xilasa doğru aparan yol. Bütün moizələr «dörd həqiqət»in izahına yönəldilir, qalanlar isə insanın özündən asılıdır. B.-də cərəyanların çox olması da qismən bununla bağlıdır. B. Çində, Tibetdə, Monqolustanda xüsusilə geniş yayılıb, Hindistanda XII əsrə yaxın hinduizmə ciddi təsir göstərərək onun içində əriyib. «Dünya dinləri» ensiklopediyasında 2010-cu ildə Yer üzündə B.-in tərəfdarlarının sayının 469 mln., Britannika ensiklopediyasında 463 mln. olduğu göstərilir. Digər mənbələrdə həmin rəqəm yarım mlrd.-dan 1,3 mlrd.-a qədər dəyişir.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti