Словари
Tarix terminləri lüğəti
korteslər
isp. cortes < corte – kral sarayı
İspaniya və Portuqaliyada orta əsrlərdə silki-nümayəndəli yığıncaq, yeni dövrdə parlament (Portuqaliyada 1911-ci ilədək).
İlk K. 1137-ci ildə Kastiliyada yaranıb. Öncə K.-də yalnız zadəgan və ruhanilərin iştirak etmək hüququ olub. 1188-ci ildən etibarən isə şəhər əhalisi də tədricən eyni hüququ əldə edib. XIII–XIV əsrlərdə böyük nüfuza malik K. absolyutizmin bərqərar olması ilə əhəmiyyətlərini itirib. Yalnız XIX əsr İspaniya inqilablarının gedişində K. yenidən dirçələrək parlament rolunu oynamağa başlayıb. Hazırda ikipalatalı İspaniya parlamenti Baş K. adlanır.
Tarix terminləri lüğətikosmopolitizm
yun. kosmopolitus – dünya vətəndaşı
1. Hər cür dövlət və milli suverenliyi inkar edən “dünya vətəndaşı” ideologiyası.
2. Milli ənənələrin və mədəniyyətin digər xalqların, ölkələrin ənənələri və mədəniyyətinə münasibətdə hər hansı üstünlüyünü inkar edən, bütün bəşəriyyətin ümumi dəyərlərə malik olması ideyasına əsaslanan baxışlar sistemi.
K. vətənpərvərliyin təzahürlərini insan şüurunun primitiv forması sayır. Bu baxışlar sisteminin kökləri qədim yunan fəlsəfəsi ilə bağlıdır. İntibah və maarifçilik dövrlərində K. ideyaları feodal pərakəndəliyinə qarşı çıxıb (Dante və Kampanella), hər bir fərdin azadlığı ideyasını tərənnüm edib (Kant, Fixte, Lessinq, Şiller). Müasir dövrdə K. – xalqların və dövlətlərin yaxınlaşmasından tutmuş milli mədəniyyət və ənənələrə nihilist münasibətədək ən müxtəlif sosial-siyasi təmayüllərin ifadəçisi kimi çıxış edə bilər.
Tarix terminləri lüğətikotterlər
ing. cotter və ya cottar < lat. cotarius – fermada yaşayan muzdur
Orta əsrlərdə və yeni dövrün başlanğıcında İngiltərədə feodal asılılığında olan kəndli təbəqəsi.
K.-in kiçik torpaq sahələri olub, həmin sahələr onların yaşayışının əsasını təşkil edib. Məhz bu səbəbdən K. çəpərləmələrin ən barışmaz düşmənləri olublar. Kənddə kapitalist münasibətlərinin inkişafı ilə K. muzdlu kənd təsərrüfatı (və ya manufaktura) fəhlələrinə çevriliblər.
Tarix terminləri lüğətikoyne
yun. koine – ümumi
1. Qədim yunan dilinin Attika dialekti əsasında e.ə. IV əsrdə formalaşmış ümumi yunan dili.
K. e.ə. I minilliyin ikinci yarısının ortalarında bir neçə dialektə parçalanıb və yunan dilinin müasir dialektlərinin əsasında durur.
2. Qohum dil və dialektlərin daşıyıcılarının gündəlik ünsiyyət dili.
Bir qayda olaraq, qohum dillər arasında ən geniş yayılmış dil K. rolunu oynayır.
Tarix terminləri lüğətikvorum
lat. quorum – kimlərin; «quorum praesentia sufficit» – «kimlərin iştirakı kifayət edər» ifadəsindən yaranıb
Yığıncağın (məclis, konfrans, qurultay və s.) səlahiyyətini tanımaq üçün tələb olunan iştirakçı sayı.
K., bir qayda olaraq, qanunla və ya təşkilatın nizamnaməsi ilə müəyyənləşdirilir.
Tarix terminləri lüğətikviritlər
lat. Quirites
Respublika dövründə Qədim Romanın tamhüquqlu vətəndaşlarının rəsmi adı (Populus Romanus Quiritium).
Bu terminin “coviria” (kuria, kişi ittifaqı) sözündən yarandığı güman edilir. İlk öncə kuria üzvləri K. adlandırılıblar, Roma dövlətinin formalaşması prosesində kuria üzvlərinin məcmusu Roma vətəndaşlarına çevrilib.
Tarix terminləri lüğətikvestor
lat. quaestores < quaero – axtarıram, tədqiqat aparıram
Qədim Romada vəzifəli şəxs.
K.-lar çarlıq dövründə cinayət proseslərində hakim, respublika dövründə isə kiçik magistrat, konsulların maliyyə və məhkəmə işləri üzrə köməkçisi vəzifələrini yerinə yetiriblər. İmperiya dönəmində onlar yolların döşənməsi, təntənəli mərasimlərin təşkili, mühüm dövlət sənədlərinin bəyan edilməsi və s. işlərlə məşğul olublar. Öncə yalnız patrisilər K. seçiliblər, e.ə. 421-ci ildən isə bu hüquqdan plebeylər də istifadə ediblər. İlk vaxtlar K.-ları konsullar seçiblər, e.ə. 447-ci ildə isə bu səlahiyyət Tribut komitsiyalarına verilib.
Tarix terminləri lüğətikvatroçento
ital. quattrocento – dörd yüz
XV əsrin italyan dilində adı.
Sənətşünaslıqda K. termini şərti olaraq İtaliyada erkən İntibah dövrünü ifadə etmək üçün işlədilir. Həyata poetik münasibət, real həyatın təsvirində elmi cəhətdən əsaslandırılmış yeni ifadə vasitələrinin axtarışı, rəssamlıq məktəblərinin müxtəlifliyi K. incəsənətinin əsas səciyyəvi cəhətləri sayılır.
Tarix terminləri lüğətikvakerlər
ing. quakers – hərfi mənası: titrəyənlər
XVII əsrin ortalarında İngiltərədə dini-xristian icmasının üzvləri.
Əsası sənətkar J.Foks tərəfindən qoyulmuş bu icma ruhani institutunu və kilsə mərasimlərini rədd edib. Pasifizmi təbliğ edən K.-lərin təliminə görə, insan Allahla birbaşa, kilsə və ruhanilərin vasitəçiliyi olmadan da ünsiyyətə girə bilər. İngilis hökuməti və Anqlikan kilsəsi tərəfindən təqib olunduqları üçün K. XVII əsrin 60-cı illərindən etibarən Şimali Amerikaya mühacirət etməyə başlayıblar. Lakin 1689-cu ildə İngiltərədə K.-in statusu leqallaşdırılıb. Hazırda K.-in əsas icmaları ABŞ, Böyük Britaniya və Şərqi Afrika ölkələrində yerləşir.
Tarix terminləri lüğətikvadriqa
lat. quadriga < quadri – dörd + jungere – (at) qoşma
Bir cərgədə dörd at qoşulmuş ikitəkərli antik dövr arabası.
Qədim yunanlarda və romalılarda K.-nı ayaq üstə idarə ediblər. Yüngül K.-dan olimpiya oyunları proqramında geniş yer tutan at yarışları zamanı, habelə digər müsabiqələrdə istifadə olunub. Daha ağır K. isə təntənəli mərasimlərdə imperatorlar və qalib-sərkərdələr üçün nəzərdə tutulub. XVIII–XIX əsrlərdə Qərbi Avropada monumental binaların və zəfər tağlarının frontonunu K.-larla bəzəyiblər.
Tarix terminləri lüğətikürsülü ev
Yerüstü bünövrə (kürsülük) üzərində tikilmiş yaşayış binası.
Kürsülüyün içərisi torpaqla doldurulur, bəzən isə təsərrüfat məqsədləri üçün boş saxlanılır. Rütubətdən qorunmaq üçün K.E. ənənəvi yaşayış binalarının ən səmərəli növü sayılır. Müxtəlif formalı K.E.-lər dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılıb.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətikürsü
ər. – taxt
Keçmişdə bir sıra Şərq ölkəsində, o cümlədən Azərbaycanda qış aylarında otağı qızdırmaq üçün istifadə edilən qurğu.
Erkən orta əsrlərdən məlum olan K. ağacdan düzəldilən dördkünc alçaq masa şəklində olub. Onu otağın ortasında qazılmış dayaz çalanın üstünə qoyublar və böyük ölçülü “K. yorğanı” ilə örtüblər. Çalada isə tüstüsü çəkilmiş közlə dolu manqal yerləşdiriblər. Ailə üzvləri K.-nün ətrafına toplaşıblar, çox vaxt gecələr onun qırağında yer salıb yatıblar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti