Tarix terminləri lüğəti

Hazırda kökü kəsilmiş L. Hett-Luviya dillərində danışıblar. E.ə. təqr. VII əsrdə bəşər tarixində ilk qızıl sikkə məhz L. tərəfindən zərb olunub. Elə həmin dövrdə onlar Lidiya dövlətinin əsasını qoyublar. Bu dövlət e.ə. VI əsrin I yarısında çiçəklənmə dövrünü yaşayıb və demək olar ki, bütün Kiçik Asiya ərazisini əhatə edib. Lakin e.ə. 546-ci ildə iranlılar Lidiyanı zəbt etdikdən sonra L.-ın tənəzzül dövrü başlayıb və onlar daha qüdrətli qonşuları tərəfindən assimilyasiya olunublar.

Romada hələ etrusk çarlarının hakimiyyəti (e.ə. VII əsr) dövründən L. öncə magistratların sərəncamlarını yerinə yetiriblər, sonra isə onların mühafizəçiləri olublar, habelə bəzi rəmzi funksiyalar icra ediblər. Pretoru – 6, konsulu – 12, diktatoru – 24, imperatoru I–II əsrlərdə – 24 silahlı liktor müşayiət edib.

Böyük Britaniyada parlamentin dünyəvi və dini lordlardan (perlərdən) ibarət yuxarı palatası.

L.P.-nın sədri lord-kansler adlanır. Bu palatanın qanunvericilik səlahiyyətləri 1911 və 1949-cu illərdə qəbul edilmiş parlament haqqında aktlarla məhdudlaşdırılıb.

1. Orta əsrlərdə İngiltərədə feodal torpaq sahibi, vassalların senyoru.

Daha sonra bilavasitə kraldan torpaq alan iri feodallara L. deyilib. XIV əsrdən başlayaraq tədricən L. ingilis ali zadəganlarının (hersoq, markiz, qraf, vikont və baronların) ümumi tituluna çevrilib və lordlar palatasını təşkil edən perlərə verilib. Bu titul kişi xətti ilə irsən keçə, həmçinin kral tərəfindən bəxş edilə bilər. XIX əsrdən etibarən İngiltərədə iri kapital nümayəndələrinə, siyasət, elm, mədəniyyət xadimlərinə və s. görkəmli şəxslərə də L. titulu verilir.

2. Böyük Britaniyada bir sıra ali və yerli səviyyəli dövlət vəzifələrinin rəsmi adının tərkib hissəsi; məs.: lord-kansler, lord-mer və s.

3. XV–XVII əsrlərdə İngiltərənin yüksəkvəzifəli dövlət xadimlərinin titulunun tərkib hissəsi; məs.: həddi-büluğa çatmamış kralın regentinə L.-protektor deyə müraciət olunurdu.

L. hərəkatı antikatolik bidət xarakteri daşıyıb və təxminən 1300-cü ildə Antverpendə (Niderland) yaranıb, XIV əsrin 60-cı illərindən İngiltərədə geniş vüsət alıb. Katolik kilsəsinə qarşı çıxan L. onun imtiyazlarının ləğv edilməsini istəyiblər. L. həmçinin feodalizm quruluşunun ədalətsizliklərini ciddi tənqid edərək biyarın və silki bərabərsizliyin ləğvinə çağırıblar. Açıq şəkildə üsyana çağırışlar edən L. Uot Tayler üsyanının (1381) ideoloji cəhətdən hazırlanmasında mühüm rol oynayıblar.

O, e.ə. I minilliyin ortalarında yaranıb. Vedaların nüfuzunu inkar edən və qədim zamanlardan həmçinin «çarvaka» da adlandırılan L. bəzi tədqiqatçılar tərəfindən ateist təlim kimi qiymətləndirilir. Bu səbəbdən brahmanlar L.-nı demonik (iblisanə) təlim kimi qiymətləndirirlər. L.-ya görə, bəşəriyyət təbii yolla, heç bir kənar qüvvənin müdaxiləsi olmadan yaranıb. Dörd əbədi ünsür – torpaq, su, od və hava – kainatın əsasında durur. Axirət dünyası ideyasını rədd edən L. materiyanı yeganə reallıq sayır.

Bax: lobbi.

2. Orta əsrlərdə Fransada tədavüldə olmuş gümüş sikkə.

Bu sikkə 1834-cü ildə tamamilə tədavüldən çıxarılıb.

3. XVIII əsrin sonunda metrik sistemə keçidə qədər Fransada istifadə olunan tarixi kütlə vahidi.

Bir L. 489,5 qrama bərabər olub.

Eramızın I minilliyinin sonlarına yaxın qonşu xalqlar, ilk növbədə, latqallar tərəfindən assimilyasiya olunan L.-in ərazisi getdikcə daralmağa başlayıb. IX–XII əsrlərdə L. yalnız Riqa körfəzi sahilindəki kiçik bir sahədə qalıblar. Hazırda Latviyanın Talsu rayonunda yaşayan azsaylı balıqçılar qrupu latışlarla qaynayıb-qarışmış L.-in varisləri hesab olunur.

1. Qədim yunan şəhər-polislərində imkanlı vətəndaşların, habelə üç və daha çox talantlıq əmlakı olan yadellilərin, azad edilmiş qulların yerinə yetirdikləri dövlət mükəlləfiyyəti.

L. hesabına bəzi mühüm dövlət xərcləri azaldılıb. Onun iki növü olub: adi və fövqəladə. Musiqi yarışlarında xorların, dini mərasimlərə göndərilən səfirliklərin, gimnastika yarışları iştirakçılarının saxlanması və s. xərclər adi L. hesabına ödənilib. Hərbi gəmilərin imkanlı vətəndaşların hesabına təchiz edilməsi isə fövqəladə L. sayılıb. L. Afinada e.ə. V–IV əsrlərdə daha geniş yayılıb. Onun tətbiqinin iki əsas məqsədi olub: varlılarla yoxsullar arasında ziddiyyətləri yumşaltmaq, eləcə də polislərin hərbi və siyasi qüdrətini artırmaq. Qədim yunan şəhər-polislərindən başqa, L. ellinizm dövründə Misirdə, həmçinin Roma imperiyasında və Bizansda tətbiq olunub.

2. Xristianlıqda ən mühüm dini ibadət mərasimi.

İsa Məsihin “əti” və ”qanı” sayılan çörək və şərabdan dadmaqla ona “qovuşmaq” istəyi bu mərasimin əsasında durur. Katoliklərdə L. “messa” adlanır.

Protestantlığın Almaniya, Skandinaviya ölkələri və Şimali Amerikada daha geniş yayılmış əsas cərəyanlarından biri.

L. XVI əsrdə Reformasiya gedişində Almaniyada Martin Lüter (1483–1546) və onun ardıcıllarının baxışları əsasında yaranıb. Protestantlığın başlıca müddəaları məhz L.-ın daxilində formalaşıb. Bu cərəyanın təməl prinsipləri “Razılıq kitabı”nda öz əksini tapıb. Protestantlığın bütün digər qolları kimi L. da Roma papasının hakimiyyətini qəbul etmir. O, teizmə söykənir və Bibliyanı dini inancın həqiqiliyinin yeganə meyarı sayır. Əgər katolisizmdə ruhani Allahla dindar arasında “vasitəçi” funksiyasını yerinə yetirirsə, L.-da o yalnız “Müqəddəs kitab”ın “təfsirçi”sidir və insanın Allahla birbaşa münasibətlərinə qarışmır. Bu, L.-la katolisizm arasındakı əsas fərqlərdən biri hesab olunur. L.-da həmçinin dini ayinlər sadələşdirilib, boşanmaya və ikinci nikaha icazə verilir.