Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
makiavellizm
Qarşıya qoyulan məqsədlər naminə bütün mənəvi normaları kənara ataraq hər cür vasitədən istifadəni mümkün və ədalətli hesab edən siyasət.
Termin italyan mütəfəkkiri N.Makiavellinin (1469–1527) adından yaranıb. N.Makiavelli, həqiqətən, bu fikirdə olub ki, öz dövlətinin üstünlüyünü (xüsusilə beynəlxalq, dövlətlərarası münasibətlərdə) təmin etmək naminə hər bir dövlət və ya hökmdar istənilən vasitəyə əl ata bilər. Lakin siyasətin hər cür əxlaq və mənəvi dəyərdən məhrum olması fikri heç də N.Makiavellinin kəşfi deyil, real siyasi praktikadan irəli gəlir.
Tarix terminləri lüğətimakkartizm
XX əsrin 50-ci illərində ABŞ-da sol və liberal xadimlərə, habelə təşkilatlara qarşı yönəlmiş siyasi cərəyan.
Yad düşüncəyə dözümsüzlük, “əcinnə ovu” M.-in səciyyəvi cəhətləri sayılır. Bu cərəyana senator C.Makkartinin adı verilib. “Amerika əleyhinə fəaliyyət”i araşdıran komissiyanın rəhbəri olmuş senator 1950–1954-cü illərdə ABŞ-da dövlət orqanları, mətbuat, universitetlər, həmkarlar ittifaqları və fermer təşkilatlarına “nüfuz etmiş kommunistlərə” qarşı mübarizə kampaniyasının başında durub. Antikommunizm pərdəsi altında çıxış edən M.-in reallıqda əsas hədəfi liberal ruhlu insanlar – siyasətçilər, incəsənət və elm xadimləri olub. M. tərəfdarları ABŞ-da bir sıra sərt qanunların qəbuluna nail olublar. Onların arasında kommunist, faşist və digər radikal təşkilatları xarici agentlər kimi qeydiyyatdan keçməyə məcbur edən Makkarren qanunu (1950) da var.
Tarix terminləri lüğətimaksimum qanunu
1793–1794-cü illərdə Fransada yakobin diktaturası dövründə tətbiq olunan və qiymətlərin, eləcə də əməkhaqlarının maksimum həddini məcburi qaydada müəyyənləşdirən norma.
Ərzaq və digər ilkin tələbat mallarının maksimum qiymətlərinin müəyyənləşdirilməsi tələbi əhalinin yoxsul hissəsi tərəfindən irəli sürülüb. Bu tələbin yerinə yetirilməsi uğrunda mübarizəyə “quduzlar” başçılıq edib. Jirondistlərin müqavimətinə baxmayaraq, 1793-cü il sentyabrın 11-də Konvent birinci M.Q.-nu qəbul edərək taxıl və una vahid qiymət müəyyənləşdirib. Həmin il sentyabrın 29-da ikinci M.Q. ilə sabun, duz, tütün və digər mallara da vahid qiymətlər tətbiq edilib. Eyni zamanda maaşların maksimum həddi müəyyənləşdirilib ki, bu da əhalinin yoxsul təbəqəsinin narazılığına səbəb olub. M.Q.-nun tətbiqi 1794-cü ilin iyulunda Termidor çevrilişindən sonra faktik olaraq dayandırılıb, həmin il dekabrın 29-da isə həmin qanun rəsmən ləğv edilib.
Tarix terminləri lüğətimaqlar
lat. magus, yun. màgos, əski fars. maguş
Qədim İran və ona qonşu ölkələrdə zərdüştilik kahinləri və ya kahinlər kastasının üzvləri.
Herodot M.-ı qədim Midiya tayfalarından biri hesab edib. Bu fikrə əsaslanan bəzi tədqiqatçılar zərdüştilik dini kahinlərinin mənşəcə məhz bu tayfadan olduqlarını və öncə Midiyada, sonra isə ətraf ərazilərdə kahinlik fəaliyyətini inhisara aldıqlarını göstərirlər. M. qədim İranın siyasi həyatında mühüm rol oynayıblar. Sasanilər dövründə onlar cəmiyyətdəki mühafizəkar normaların əsas müdafiəçisi olublar. Sonralar İranla qonşu ərazilərdə yayılmış və zərdüştiliyə yaxın olan bir sıra digər dinlərin kahinləri də M. adlandırılıb. Ellinizm dövründə cadugər, sehrbaz və münəccimlərə də M. deyilib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətimalcəhət
ər. mal – sərvət, var-dövlət + cəhət – görə, uyğun
Orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində, eləcə də Azərbaycanda torpaqdan istifadə edən kəndlilərdən məhsulla (buğda, arpa, düyü, pambıq və s.) alınan feodal vergisi.
M. XV əsrdən xərac adlanıb. Onun həcmi ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif, adətən, məhsulun 1/10 – 1/3 hissəsinə bərabər olub. Xanlıqlar dövründə bu vergi bəhrə, dəhyek və s. adlarla toplanıb.
Tarix terminləri lüğətimal əs-silah
ər. – hərfi mənası: silah üçün mal, pul
Orta əsrlərdə bir sıra Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda vergi növü.
Bu vergi müharibələr üçün silah əldə etmək məqsədilə dövlətin xeyrinə toplanıb, həcmi qeyri-müəyyən olub. M.Ə.-S. monqol istilaları dövründə ən ağır mükəlləfiyyətlərdən biri sayılıb, Azərbaycanda xanlıqlar dövrünədək onun toplanması davam edib.
Tarix terminləri lüğətimalikanə
ər. malik – sahib, məxsus + fars. xanə – ev
1. Geniş mənada: feodal torpaq mülkiyyəti və bununla bağlı feodal-asılı kəndlilər üzərində hüquqlar kompleksi.
2. Dar mənada: bütün torpaq sahəsinin çox hissəsini təşkil edən, təhkimli kəndlilərin biyar əməyi ilə becərilən iri və orta feodal təsərrüfatı.
M. sahibi mülkədar adlanıb. XVI–XVIII əsrlərdə Şərqi və Mərkəzi Avropada M.-lər xüsusilə geniş yayılıb. Müsəlman Şərqində, o cümlədən Azərbaycanda belə iri feodal M.-ləri olmayıb. XVIII əsr – XX əsrin əvvəllərində isə bu termin “mülk” sözünün sinonimi kimi işlədilib.
3. Yaşayış binasından, təsərrüfat və s. xarakterli tikililərdən, parkdan ibarət vahid memarlıq kompleksi.
Mülkədar M.-sində ağalıq evi, bir və ya bir neçə əlavə tikili (fligel), oranjereya və park, təsərrüfat həyəti olub. XVIII əsrin sonu – XIX əsrin əvvəlində yaranmış şəhərtipli M.-lərdə isə şəxsi ev, “xidmət yerləri” (tövlə, karetlər saxlamaq üçün bina və s.) tikilib, həyət düzəldilib, yaxud kiçik bağ salınıb. XIX əsrdə Azərbaycanda da (Gəncə, Bakı kəndləri və s.) M.-lər olub.
Tarix terminləri lüğətimalikilik
Quranı və onun davamı sayılan sünnəni hüququn yeganə əsası hesab edən sünnilik məzhəbi; sünnilikdə dörd başlıca məzhəbdən biri.
Bu məzhəbə onun banisi imam Malik ibn Anasın (713–795) adı verilib. Hazırda Mərakeş, Əlcəzair, Liviya, Tunis, Küveyt və Bəhreyndə M. çox geniş yayılıb, Misir və Sudanda da böyük M. icmaları var.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətimaltusçuluq
XVIII əsrin sonunda ingilis iqtisadçısı T.Maltus (1766–1834) tərəfindən əsası qoyulmuş demoqrafik nəzəriyyə.
M.-a görə, insanların sosial vəziyyəti, onların yoxsullaşması iqtisadiyyatla deyil, təbiətin “əbədi” qanunları ilə şərtlənir. Belə ki, əhalinin artım tempi yaşayış vasitələrinin, ilk növbədə, ərzaq məhsulları istehsalının artım sürətini xeyli üstələyir. İnsanlar həndəsi silsilə, yaşayış vasitələrinin miqdarı isə ədədi silsilə ilə çoxalır. Nəticədə “əhali artıqlığı” yaranır. M. nəzəriyyəsinə görə, bu proses yalnız böyük insan tələfatına səbəb olan müharibələrlə, epidemiyalarla və kütləvi aclıq halları ilə tənzimlənir.
Tarix terminləri lüğətimancanaq
Atıcı qurğu; silah növü.
Orta əsrlərdə bir sıra Yaxın Şərq ölkələrində, eləcə də Azərbaycanda belə silahlar geniş yayılıb. Hündür divarlarla əhatə olunmuş şəhər və qalaların alınması zamanı daş atan M.-lardan istifadə edilib. Odlu silahın yaranması ilə M. əhəmiyyətini itirib.
Tarix terminləri lüğətimandat
lat. mandatum – tapşırıq
1. Səlahiyyət, tapşırıq.
2. Hər hansı fiziki, yaxud hüquqi şəxsin səlahiyyətini təsdiq edən sənəd; məs.: deputat M.-ı.
M. termini Roma hüququnda tapşırıq müqaviləsini ehtiva edən söz kimi yaradılıb. Millətlər Cəmiyyətinin (1920–1946) mövcudluğunun ilk illərində keçmiş Osmanlı imperiyası ərazisinin bir hissəsini, eləcə də Almaniya müstəmləkələrini idarə etmək üçün bu qurumun adından ayrı-ayrı dövlətlərə verilmiş səlahiyyət də M. adlanıb.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti