Словари
Tarix terminləri lüğəti
obstruksiya
< lat. obstructio – maneə, əngəl
1. Parlament azlığının çoxluğa qarşı onun fəaliyyətinə müxtəlif süni maneələr törətməkdən ibarət olan mübarizə metodu.
Bu məqsədlə azlıq nümayəndələri uzun-uzadı nitqlər söyləmək, çoxsaylı yazılı sorğular vermək, çoxluğun hər qanun layihəsinə saysız-hesabsız düzəlişlər təklif etməklə iclasın gedişini uzadır, faktik olaraq parlamentin fəaliyyətini iflic vəziyyətinə salırlar. Qədim Roma siyasətçisi Katonun (e.ə. 95–46) senatdakı çıxışı O.-nın klassik nümunəsidir. Yuli Sezar (e.ə. 100–44) onun gələcək seçkilərdə iştirakına imkan yaradan bir təklifin qəbulunu senatdan xahiş edib və senatorların əksəriyyəti bu xahişi dəstəkləməyə hazır olub. Lakin Katon uzun nitqlə çıxış edərək iclasın bütün vaxtını alıb, səsverməyə vaxt qalmayıb, nəticədə Sezarın təklifi keçməyib.
2. Fəhlə və qulluqçuların çoxsaylı təlimatların bütün tələblərinə dəqiq əməl etməklə həyata keçirdikləri etiraz tədbiri.
Təlimatlar bürokratik xarakter daşıdığından və oradakı tələblərin hamısına riayət etmək qeyri-mümkün olduğundan iş ləngiyir, məhsuldarlıq kəskin şəkildə aşağı düşür. Bu isə son nəticədə müəssisənin ziyanla işləməsinə səbəb olur. Belə etiraz tədbirləri ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində İtaliyada tətbiq edildiyi üçün onlara “italyan tətili” də deyilir.
Tarix terminləri lüğətiocaq
1. Od saxlamaq və yandırmaq üçün yer.
O., bir qayda olaraq, tikilinin daxilində yerləşib. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, o hələ Erkən Paleolitdə mövcud olub. Üst Paleolitdə daşdan düzəldilmiş və bəzən gil ilə suvanmış O.-lar geniş yayılıb. Dairəvi evlərdə (məs.: qaradam, darbazi və s.) O. mərkəzdə qurulub. Düzbucaqlı tikililərdə isə divara bitişik, adətən, girişlə üzbəüz düzəldilib. Məhz divara bitişik O.-dan zaman keçdikcə buxarı yaranıb. O. bir çox xalqlarda, o cümlədən türklərdə müqəddəs yer sayılıb.
2. Ev, məskən, ailə.
Tarix terminləri lüğətiodelstinq
norv. odelsting < odel – feodal malikanəsi + ting – yığıncaq
Norveç parlamentinin (stortinqin) 2009-cu ilədək aşağı palatası.
Uzun müddət əhalinin seçdiyi parlament öz deputatlarının 1/3-i tərkibində yuxarı palatanı – laqtinqi formalaşdırıb, qalan deputatlar isə O.-i təşkil edib. Stortinq formal olaraq yenə də iki palatadan ibarət olsa da, 2009-cu il seçkilərindən sonra onların hər ikisi birlikdə fəaliyyət göstərir və ümumi yığıncaqlar keçirir.
Tarix terminləri lüğətiodlu silahlar
Lülə kanalındakı döyüş sursatını (gülləni, mərmini, minanı) hədəfə atmaq üçün partlayıcı maddənin kimyəvi parçalanma enerjisindən istifadə olunan silahlar.
O.S. döyüş sursatı və onu hədəfə atan vasitədən (tapança, tüfəng, top, minaatan, pulemyot və s.) ibarət olur. İlk O.S.-ın harada və nə vaxt yaradılması məsələsi mübahisəli olaraq qalır. Bəzi tədqiqatçılar onun X əsrdə çinlilər, digərləri isə XII əsrdə ərəblər tərəfindən ixtira edildiyini göstərirlər. Avropada O.S. XIV əsrdə peyda olub.
Tarix terminləri lüğətioğuz dilləri
Türk dil ailəsinin cənub-qərb qrupuna daxil olan dillər.
O.D.-nə müasir türk, Azərbaycan, türkmən, qaqauz, salar dilləri, eləcə də Krım-tatar dilinin cənub dialektləri aid edilir. O.D. digər türk dillərindən bəzi leksik, fonetik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Onlar üçün ümumi olan külli miqdarda leksik vahidlər var. Bu dillərdə 100 milyondan çox insan danışır.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətioğuzlar
Qədim türk tayfaları birliyi.
Orxon-Yenisey abidələrində bu birlik “Oğuz budun” adlandırılır. O. termininin etimologiyası dəqiq müəyyənləşməyib. Lakin bəzi tədqiqatçıların fikrincə, o, “ak” (”ağ” – alicənab mənasında) və qədimdə ”ər” (“kişi”) sözünün sinonimi kimi işlənən “uz” kəlməsinin birləşməsindən yaranıb. “Oğuz Xaqan” dastanında O.-ın 24, Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərində isə 22 boydan ibarət olduğu göstərilir. Oğuz tayfaları bozok və üçok adlı iki qrupa bölünüb. Bu tayfa birliyi VII əsrdə Türk xaqanlığının (552–745) tərkibində formalaşıb. VII–XI əsrlərdə O., əsasən, Mərkəzi Asiya və Monqolustan ərazisində məskunlaşıblar. X əsrdə onlar kütləvi şəkildə islamı qəbul etməyə başlayıblar. XI əsrin əvvəlində O.-ın bir hissəsi səlcuqların başçılığı altında Ön Asiyaya, digər hissəsi Şərqi Avropaya – Qara dənizin şimal sahillərinə doğru hərəkət ediblər. 1030–1040-cı illərdə Azərbaycana gəlmiş O. burada məskunlaşmış digər türk tayfaları ilə qaynayıb-qarışaraq azərbaycanlıların formalaşmasında aparıcı rol oynayıblar. XI–XIII əsrlərdə “oğuz” etnonimi tədricən Orta Asiyada “türkmən”, Yaxın Şərqdə isə “türk” etnonimləri ilə əvəzlənib. Azərbaycanlılardan başqa, O. türkmənlərin, türklərin, qaqauzların, Krım tatarlarının, salarların və qaraqalpaqların etnogenezində fəal iştirak ediblər.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiox
Ucluq, ağac gövdə və lələkdən ibarət qədim silah növü.
O. və kaman ilk dəfə Mezolit dövründə hazırlanıb. O.-un ucluqları öncə çaxmaqdaşı və sümükdən, sonra isə tunc və ya dəmirdən olub. Dəmir ucluqlar e.ə. I minilliyin sonlarından geniş yayılıb. O. və kamandan həm ovçular, həm də müharibələr zamanı atlı və piyada döyüşçülər istifadə ediblər. XII əsrdə odlu silahların kəşfindən uzun müddət sonra da O. və kaman müxtəlif ordularda istifadədə olub.
Tarix terminləri lüğətioxlokratiya
yun. ochlokratia < ochlos – kütlə, qara camaat + krateo – hökmranlıq, hakimiyyət
Kütlənin hakimiyyəti, hökmranlığı.
Aristotel (e.ə. 384–322) O.-nı demokratiyanın təhrif olunmuş və eybəcərləşdirilmiş forması hesab edib. Onun sözlərinə görə, hakimiyyətin qara camaatın əlinə keçməsi ölkədə sabitliyi pozur, dövlətdə xaosun yaranmasına gətirib çıxarır. Digər qədim yunan tarixçisi Polibi (e.ə. 200–120) isə O.-nı qaragüruhun zorakılıq və qanunsuzluğa əsaslanan hökmranlığı, dövlət idarəçiliyinin ən pis forması kimi qiymətləndirib. Fransız filosofu J.Bodenin (1529–1596) fikrincə, O. demokratiya pərdəsi altında cəmiyyətdə qarşıdurmanı gücləndirir, real vətəndaş müharibəsi təhlükəsi yaradır. Bir qayda olaraq, o, köhnə institut və normaların pozulduğu, yenilərinin isə hələ bərqərar olmadığı “qarışıq dövrlərdə” meydana çıxır. XX əsrin 80-ci illərinin sonu – 90-cı illərinin əvvəlində SSRİ ərazisində, o cümlədən Azərbaycanda mövcud olmuş vəziyyət O.-nın nümunəsi sayıla bilər.
Tarix terminləri lüğətiokkultizm
lat. occultus – gizli, qapalı
İnsanda və kosmosda (təbiətdə) elmə məlum olmayan gizli, sirli qüvvələrin mövcudluğu ideyasına əsaslanan təlimlərin məcmusu.
O.-ə görə, yalnız “xüsusi qabiliyyətə” malik şəxslər həmin qüvvələrlə təmas yaradaraq onların vasitəsilə baş verən proseslərin gedişinə təsir göstərə bilərlər. Kökləri qədim Şərqin (kəldanilər, misirlilər, hindlilər və d.) “sirli elmləri” ilə bağlı olan O. orta əsrlərdə xüsusilə geniş yayılıb. Əlkimya, münəccimlik, kabbalistika, teosofiya və s. O. təlimləri hesab olunur. O. müasir elm tərəfindən rədd edilir.
Tarix terminləri lüğətioktyabr çevrilişi
Bolşeviklərin rəhbərliyi ilə 1917-ci il oktyabrın 25-də Rusiyada həyata keçirilmiş və sovet rejiminin bərqərar olması ilə nəticələnmiş çevriliş.
O.Ç.-ndə Müvəqqəti hökumət devrilib və ölkədə sərt diktatura rejimi qurulub. Bundan sonra qısa müddət ərzində öz ideoloji və siyasi rəqiblərini zərərsizləşdirərək hakimiyyətdə möhkəmlənən bolşeviklər “kommunizm cəmiyyəti quruculuğu” adlı siyasi eksperimentin gerçəkləşdirilməsinə başlayıblar. Yüz milyonlarla insanın könüllü və ya məcburi şəkildə cəlb edildiyi bu eksperiment XX əsrin 80-ci illərinin sonunda iflasa uğrayıb.
Tarix terminləri lüğətioktyabristlər
1905–1917-ci illərdə Rusiyada fəaliyyət göstərmiş sağ liberal təmayüllü “17 Oktyabr İttifaqı” adlı siyasi partiyanın üzvləri və tərəfdarları.
O. 17 oktyabr manifestində (1905) bəyan edilmiş hüquq və azadlıqların reallaşdırılmasına çalışıblar. Onlar çarın hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq şərti ilə monarxiyanın saxlanmasına, söz, vicdan, yığıncaq azadlığının bərqərar edilməsinə, mülkiyyət və şəxsiyyətin toxunulmazlığı hüququnun təmin olunmasına səy göstəriblər. “Vahid və bölünməz Rusiya” şüarını rəhbər tutan O. Finlandiya istisna olmaqla digər milli ucqarlara muxtariyyət hüququnun verilməsinə qarşı çıxıblar, milli məsələdə şovinist mövqe tutublar. O.-in A.Quçkov, M.Rodzyanko, P.Geyden, M.Staxoviç və bu kimi liderləri olub. Bu siyasi dəstənin Azərbaycanda, ilk növbədə, Bakıda təşkilatlanma cəhdləri uğursuzluqla nəticələnib, Azərbaycan milli burjuaziyasının nümayəndələri arasında onlar özlərinə tərəfdar toplaya bilməyiblər. O.-in azsaylı Bakı komitəsi yalnız rus burjuaziyasının şovinist ruhlu nümayəndələrindən və qaragüruhçulardan ibarət olub.
Tarix terminləri lüğətioqami yazısı
irl. ogham
Qədim keltlərin və piktlərin hərf yazısı.
O.Y.-nın mənşəyi və “ogham” sözünün etimologiyası dəqiq məlum deyil. Bəzi tədqiqatçılar terminin qədim irland dilindəki “ogam” (natiqlik ilahının adı) sözündən yarandığını göstərirlər. O.Y. IV–X əsrlərdə latın əlifbası ilə paralel olaraq İrlandiya və Böyük Britaniya ərazisində işlədilib. Bu yazı ilə irland və pikt dillərində olan ən qədim kitabələr IV əsrə aid edilir. O.Y. sonradan latın əlifbası tərəfindən sıxışdırılıb aradan çıxarılsa da, XVII əsrədək məxfi yazı kimi istifadə olunub.
Tarix terminləri lüğətiOlduvay mədəniyyəti
Ən qədim primitiv daş alətlər hazırlanması mədəniyyəti.
Bunun üçün sadəcə daşı iki yerə bölməklə iti kənarı olan parçalar əldə ediblər. İlk belə alətlər Tanzaniyanın şimalındakı Olduvay dərəsindən tapıldığı üçün həmin mədəniyyətə də müvafiq ad verilib. Daha sonra bu tip alətlər dünyanın digər bölgələrində də aşkarlanıb. Ehtimala görə, daş alətlərin hazırlanması 2,6–2,7 milyon il əvvəl başlanıb və 1–1,2 milyon il əvvələdək davam edib: ilk alətləri avstralopiteklər, sonuncuları isə arxantroplar (Homo erektus) düzəldib. Paleolit dövrünə aid ən qədim maddi mədəniyyət nümunələrinin aşkarlandığı Olduvay dərəsində həmçinin avstralopiteklərə yaxın olan, təqribən 2 milyon il əvvəl yaşamış prezincantropun (Homo habilis) qalıqları da tapılıb. O.M.-nə aid tapıntılar insanın artıq heyvanlar aləmindən ayrılmağa başladığını göstərir.
Tarix terminləri lüğətioliqarxiya
yun. oligarchia < oliqos – azsaylı + arche – hakimiyyət
Hakimiyyətin azsaylı qapalı qrupun əlində cəmləşdiyi siyasi rejim.
Bu tip rejim vətəndaşların deyil, O.-nı təşkil edən insanların şəxsi və qrup maraqlarına xidmət edir. İqtisadiyyatın aparıcı sahələri və siyasi hakimiyyət ya birbaşa hökumət üzvlərinin, ya da hökumətin qərarlarına həlledici təsir göstərmək imkanına malik məhdud dairənin tam nəzarətinə keçir. O. kollegial avtoritarizm də adlandırılır. İlkin mənasında O. bir qrup varlı adamın hökmranlığı kimi başa düşülüb. Aristotel O.-nı aristokratiyanın təhrif olunmuş və eybəcərləşdirilmiş forması kimi qiymətləndirib.
Tarix terminləri lüğəti