Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
satyaqraxa
sanskr. satyāgraha – “həqiqətə can atma”, “həqiqətin gücü”
XX əsrin I yarısında Hindistanda ingilis müstəmləkəçiliyinə qarşı qeyri-zorakı mübarizə taktikası.
Yalnız dinc mübarizə metodlarını nəzərdə tutan S. XX əsrin əvvəlində M.Qandi tərəfindən işlənib hazırlanıb və Hindistanın müstəqilliyi uğrunda mübarizədə geniş istifadə edilib. S., əsasən, vətəndaş itaətkarsızlığı və müstəmləkəçilər, eləcə də onların yerli əlaltıları ilə əməkdaşlıqdan imtina formasında tətbiq olunub.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətisavromatlar
yun. Sauromatai
E.ə. VII–IV əsrlərdə Volqa-Uralboyu çöllərdə məskunlaşmış köçəri tayfalar.
S.-ın skiflərə və saklara qohum olduğu ehtimal edilir. E.ə. V əsrin sonu – IV əsrdə onların ayrı-ayrı qrupları skifləri qərbə doğru sıxışdıraraq Don çayını keçiblər. E.ə. IV–III əsrlərdə S.-ın yeni tayfa ittifaqı formalaşıb, Şərqdən gəlmiş bir sıra qohum tayfalar da bu ittifaqa daxil olub. E.ə. III əsrdən başlayaraq S. tarixi qaynaqlarda sarmatlar adı altında göstərilir.
Tarix terminləri lüğətiseçki hüququ
1. Dövlət başçısının, nümayəndəli orqanların və s.-nin seçilməsi qaydasını müəyyənləşdirən hüquq normaları məcmusu.
Bir qayda olaraq, S.H. konstitusiya ilə, habelə seçkilər haqqında xüsusi qanunlarla tənzimlənir. Namizədlərin irəli sürülməsi, nümayəndəlik normaları, səsvermənin nəticələrinin müəyyənləşdirilməsi qaydaları və s. həmin qanunlarda əksini tapır.
2. Vətəndaşların seçkilərdə iştirak etmək, seçmək və seçilmək hüquq.
Seçmək hüququ – aktiv S.H., seçilmək hüququ isə passiv S.H. adlanır.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiseçki sistemi
Nümayəndəli orqanların təşkili və vətəndaşların öz seçki hüquqlarını həyata keçirməsi qaydası.
Bu sistem seçki hüququ normaları ilə tənzimlənir. Seçkilər birbaşa, yaxud dolayı, çoxpilləli olur. Birbaşa seçkilərdə dövlət başçısı və ya nümayəndəli orqan üzvlərini bilavasitə vətəndaşlar seçir, çoxpilləli seçkilərdə isə onlar əhalinin əvvəlcədən səsvermə yolu ilə müəyyənləşdirdiyi şəxslər (seçkiçilər) tərəfindən seçilir. Dünyanın əksər ölkələrində birbaşa, yalnız bəzi dövlətlərdə (məs.: ABŞ, Hindistan və Fransada) dolayı S.S. tətbiq edilir. Majoritar və proporsional S.S.-lərini fərqləndirirlər. Proporsional S.S.-ndə nümayəndəli orqanlardakı yerlər hər bir siyasi partiya və ya koalisiyanın seçkilərdə topladığı səslərin ümumi həcminə uyğun (proporsional) olaraq bölünür. Majoritar S.S.-ndə isə konkret seçki dairəsində səslərin əksəriyyətini toplamış namizəd qalib sayılır. Bəzi ölkələrdə qarışıq sistem tətbiq olunur: parlamentin bir hissəsi majoritar, digər hissəsi isə proporsional seçki yolu ilə formalaşdırılır.
Tarix terminləri lüğətisexlər
alm. zёch, zёche – hərfi mənası: “eyni silkdən olan şəxslərin birliyi”
Feodalizm cəmiyyətində şəhərlərdə iqtisadi cəhətdən müstəqil olan xırda istehsalçıların – sənətkarların peşə təşkilatları.
S.-də bir və ya bir neçə yaxın sənətkarlıq sahələrinin nümayəndələri birləşib. Belə təşkilatların ən mükəmməl formaları Qərbi Avropada təşəkkül tapıb. Onlar XI–XII əsrlərdə İtaliya, Fransa, Almaniya və İngiltərədə meydana gəlib, XIII–XIV əsrlərdə yüksək inkişaf səviyyəsinə çatıb. S.-in öz nizamnaməsi, gerbi, şəhər qoşunları tərkibində hərbi dəstələri, hətta xüsusi qəbiristanlıqları olub. Orta əsrlərdə sənətkarlığın inkişafına güclü təkan vermiş S. manufaktura və fabriklərin yaranması ilə öz əhəmiyyətini itirib və XVIII əsrin sonu – XIX əsrdə qanunla ləğv edilib.
Tarix terminləri lüğətisex məktəbləri
Orta əsrlərdə Qərbi Avropa şəhərlərində sənətkarların oğlan övladları üçün yaradılmış ibtidai məktəblər.
S.M.-ndə uşaqlara oxuyub-yazmağı, hesabı, elementar həndəsəni və təbiət fənnini öyrədiblər. XV–XVI əsrlərdə isə S.M. gildiya məktəbləri ilə birləşdirilib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətisekulyarizm
lat. saecularis – dünyəvi
Hökumət və digər hüquq mənbələrinin hər cür din və dini inanclardan kənarda mövcudluğu ideyasına əsaslanan konsepsiya.
Geniş mənada S. (dünyəvilik) cəmiyyətin və dövlət institutlarının dinin təsirindən azad edilməsi kimi başa düşülür.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətisekulyarlaşma
fr. sécularisation < lat. saecularis – dünyəvi
Kilsə mülkiyyətinin (əsasən, torpaq sahələrinin) dövlət tərəfindən alınaraq dünyəviləşdirilməsi.
Daha geniş mənada isə S. termini cəmiyyətin bütün sahələrinin, fərdi və ictimai şüurun dinin təsirindən azad edilməsi anlamında işlənir.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiseqreqasiya
lat. segregatio – ayrılma
Hər hansı dini, irqi və ya etnik qrupun məcburi şəkildə ayrı saxlanması və ya təcrid edilməsi siyasəti.
S.-ya məruz qalan qrup üzvləri məhdud ərazidə saxlanılır, onların təhsil və tərbiyəsi ayrıca aparılır, sosial ünsiyyətlərinə məhdudiyyətlər qoyulur və s. Adətən, S. dini və irqi ayrı-seçkiliyin təzahürü kimi qiymətləndirilir. Onun ən eybəcər formalarından biri olan aparteid XX əsrin 90-cı illərinədək Cənubi Afrika Respublikasında hökm sürüb.
Tarix terminləri lüğətiselibat
lat. caelibatus – kişi nikahsızlığı < caelebs – subay kişi
Katolik ruhanilərin məcburi nikahsızlığı.
Erkən orta əsrlərdə Roma papalarının S. haqqında dekretləri olsa da, onlar faktiki cəhətdən yerinə yetirilməyib. Onu praktikada yalnız XIII əsrin ortalarında təmin etmək mümkün olub. Katolik kilsəsi S.-dan kilsə torpaq sahibliyinin qorunması məqsədilə istifadə edib. Belə ki, S. torpaqların katolik ruhanilərin varisləri arasında bölünməsinin qarşısını alıb. XX əsrdə bu məhdudiyyəti aradan qaldırmaq üçün bəzi cəhdlər göstərilib, lakin 1967-ci ildə Roma papası S.-ın toxunulmazlığını və “müqəddəsliyini” yenidən təsbit edib. Protestantlıq, ümumiyyətlə, S.-ı tanımır, pravoslavlıqda isə o yalnız rahiblərə şamil olunur.
Tarix terminləri lüğətiseminariya
lat. seminarium – hərfi mənada: şitillik, məcazi mənada: məktəb
1. Xristianlıqda orta dini təhsil verən ruhani məktəbi.
2. Bir sıra Avropa ölkələrində ibtidai məktəb müəllimləri hazırlayan xüsusi orta təhsil müəssisəsi.
İlk belə S.-lar XVII əsrdə Fransa və Almaniyada yaranıb, sonra isə digər ölkələrə, o cümlədən Rusiyaya yayılıb. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində Azərbaycan müəllimlərinin çoxu Qori S.-sında təhsil alıb. Azərbaycanda ilk S. 1918-ci ildə Qazaxda yaradılıb.
Tarix terminləri lüğətisenat
lat. senatus < senex – qoca
1. Qədim Romada ali dövlət orqanlarından biri.
S. çarlıq dövrünün sonunda (e.ə. VI əsr) patrisi nəsillərinin ağsaqqallar şurası əsasında yaranıb və çarın yanında dövlət şurası funksiyasını yerinə yetirib. Respublika dövründə, e.ə. V–III əsrlərdə plebeylərlə patrisilər arasında silki mübarizə nəticəsində S.-ın bəzi səlahiyyətləri ondan alınaraq komitsiyalara (xalq yığıncaqlarına) verilib. E.ə III–I əsrlərdə S. hərbi işlərə, xarici siyasətə, maliyyə sisteminə, dövlət əmlakına və s. məsələlərə ali rəhbərliyi, habelə komitsiyalarda səsverməyə çıxarılacaq qanun layihələrinin ilkin müzakirəsini həyata keçirib. Fövqəladə vəziyyətin elan edilməsi də S.-ın səlahiyyətinə daxil olub. S. üzvlərinin siyahısı (e.ə. 88-ci ilədək 300 üzv, sonra 600 üzv) senzor tərəfindən tərtib edilib. Yalnız yüksək dövlət vəzifələri (magistratura) tutan və ya tutmuş, eləcə də müəyyən əmlak senzinə malik şəxslərə bu qurumun üzvü olmaq hüququ verilib. İmperiya dövründə S.-ın səlahiyyətləri tədricən məhdudlaşdırılıb, həmin səlahiyyətlər imperatorun əlində cəmləşdirilib. Buna baxmayaraq, S. formal olaraq ali dövlət orqanlarından biri kimi qalıb.
2. Bir sıra ölkələrdə (ABŞ, Kanada, İtaliya, Fransa, Belçika və s.) parlamentin yuxarı palatası.
Bəzi ölkələrdə S. birbaşa (ABŞ, İtaliya), yaxud çoxpilləli (Fransa) seçki yolu ilə formalaşdırılır, digərlərində isə (Kanada, İordaniya) onun üzvləri dövlət başçısı tərəfindən təyin edilir.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətisenator
lat. senator
1. Qədim Romada senatın üzvü; e.ə. I əsrin sonundan isə həmçinin ali silkin nümayəndəsi.
S. adı ömürlük verilib; imperiya dövründə irsən keçib, yaxud imperator tərəfindən bəxş edilib.
2. Müasir dövrdə bir sıra dövlətlərdə parlamentin yuxarı palatası olan senatın üzvü.
S.-lar parlamentin aşağı palatasının deputatları ilə eyni hüquqlara malik olurlar.
Tarix terminləri lüğətisenturiya
lat. centum – yüz
1. E.ə. VI–II əsrlərdə Qədim Romada vətəndaşların hərbi-siyasi bölgü vahidi, elektoral qrupu.
Hər S. xalq yığıncağında bir səsə malik olub. Qədim Romada cəmi 193 (e.ə. III əsrdən – 373) S. yaradılıb.
2. E.ə VI–IV əsrlərdə Qədim Romada əsas qoşun vahidi.
S., bir qayda olaraq, legionun tərkibində 60 nəfərdən (bəzi hallarda 30 nəfərdən) ibarət hərbi dəstə şəklində təşkil edilib, onun başında senturion durub.
3. Qədim Romada 50,364 hektara bərabər sahə vahidi.
Tarix terminləri lüğəti