Coğrafiya terminləri lüğəti

Quru kontinental iqlimi olan səhralarda efemerlər və şoran bitkilərin altında əmələ gələn torpaq tipi.

B.-Q.T. yüksək temperatur rejimində və az rütubətli şəraitdə formalaşır, müxtəlif dərəcədə şorakətli, yüksək karbonatlı və gipsli olur, onların tərkibində humusun miqdarı 1,5-3%-dir. Belə torpaqlar Orta Asiya səhralarında (Qaraqum, Qızılqum), qismən Abşeronda, Bozdağın ətəklərində yayılıb. Onlarda qida maddələri azdır və əsasən, otlaq kimi istifadə edilir.

Həmçinin bax:

• qonur torpaqlar

Bax: Dördüncü dövr buzlaşmaları.

Bəşəriyyət tarixində ən böyük coğrafi kəşflərin həyata keçirildiyi, avropalıların yeni qitələr, dəniz yolları aşkar etdiyi XV–XVI əsrlərə verilmiş ad.

Bu dövrdə Afrika, Amerika, Asiyanın şərqi və cənub-şərqi, Okeaniya tədqiq olunub, Avropada Yerin quruluşu haqqında təsəvvürlər yeniləşib, ciddi iqtisadi, siyasi, sosial və ideoloji dəyişikliklərin əsası qoyulub, ticarət sürətlə inkişaf edib. B.C.K.D. 1430-cu illərdə Portuqaliya dənizçilərinin Afrikanın şimal sahillərinə səyahəti ilə başlanıb.

B.-in əmələ gəlməsinə quru ilə su üzərindəki hava temperaturunun müxtəlifliyi səbəb olur. Gündüz qurunun üstündə hava su üzərindəki havaya nisbətən çox qızır, buna görə də qızmış hava yuxarı qalxır, suyun üzərindəki sərin hava quruya doğru axır; buna gündüz B.-i deyilir. Gecə isə soyumuş hava qurudan su üzərinə axır və gecə B.-i yaradır. Adətən, B.-in sürəti saniyədə 5 metrdən çox olmur. Bakı buxtasında tez-tez və aydın müşahidə edilir.

Həmçinin bax:

• daosizm
• konfusiçilik

B.Z. fövqəladə hallar, təbii fəlakətlər, müharibələr və s. zamanı bir dövlətin daxilində, yaxud münaqişə edən qonşu dövlətlər arasında təhlükəli proseslərin qarşısını almaq məqsədilə yaradıla bilər. Demarkasiya xətti, demilitarizasiya zonası B.Z.-na misaldır.

2. Təbii zonanın (qoruq, milli park) ətrafında hər hansı təsərrüfat fəaliyyətinin məhdudlaşdırıldığı ərazi.

Belə məhdudiyyətlər təbii zonada ekoloji tarazlığı qorumaq məqsədilə qoyulur.

Su, qar, buz, bitki və torpağın səthindən qalxan su buxarının atmosferə keçməsi.

B. böyük sürətlə hərəkət edən molekulların səthdən ayrılması nəticəsində yaranır. Eyni zamanda qopmuş molekulların bir qisminin buxarlandırıcı səthə qayıtması baş verir. Mahiyyət etibarilə B. maye və kristallardan ayrılan molekullarla geri qayıdan molekullar arasındakı fərqin məhsuludur. B. temperatur və rütubətdən (temperatur yüksəldikcə B. artır, rütubət artdıqca – azalır), habelə su mənbələrinin bolluğu, torpağın tərkibi, bitki örtüyünün sıxlığı kimi digər amillərdən asılıdır. B. atmosferdə su buxarının yeganə mənbəyidir və Yer səthində enerjinin sərf olunmasının mühüm mexanizmlərindən biridir.

Həmçinin bax:

• buxarlanma dərəcəsi

B.D. müxtəlif üsullarla – təcrübi yolla (məsələn, 100 m². sahəsi olan hovuzda suyun səthinin neçə mm aşağı düşməsi ilə), formullarla (məsələn, vahid sahədə, vahid zaman kəsiyində kütlənin neçə kq/m² azalması ilə), xüsusi cihazlarla (məsələn, iç-içə yerləşdirilmiş iki metal silindrdən ibarət torpaq buxarlandırıcısı ilə) və s. ilə ölçülür. Faktik B.D. ərazidəki məhdud su ehtiyatı nəzərə alınmaqla real buxarlanmanın, mümkün B.D. isə ərazidəki mövcud atmosfer şərtləri daxilində, tükənməz su ehtiyatı olduğu şəraitdə potensial buxarlanma həddinin göstəricisidir.

Həmçinin bax:

• buxarlanma

Həmçinin bax:

• körfəz

Su buxarı kondensasiyası məhsullarının atmosferdən asılı və gözlə görünən toplusu.

Dünya okeanının səthində daim buxarlanma prosesi gedir. Su buxarı atmosferin soyuq layları ilə toqquşduqda onun kondensasiyası prosesi başlayır, B. əmələ gəlir. B. çox kiçikdiametrli su damcılarından, buz kristallarından və ya bunların qatışığından ibarət olur. Bəzi nadir növləri (sədəfi, gümüşü) istisna olmaqla, əsasən, atmosferin ən alt qatında – troposferdə yaranır. B.-lar müxtəlif tiplərə, növlərə bölünür. Əsas növlər bunlardır: topa, laylı və lələkvarı B.-lar. B.-u təşkil edən elementlər ağırlaşdıqda ondan ayrılır və yağıntı əmələ gətirir.

Həmçinin bax:

• buludların tipoloji təsnifatı
• buludluluq

B.T.T., əsasən, onların mənşəyinə (genetik təsnifat) və Yer səthindən hündürlüyünə, formasına (morfoloji təsnifat) görə aparılır. Mənşəyinə görə konvektiv (topavarı), dalğavarı, frontal (layvarı) buludlar mövcuddur. Konvektiv buludlar havanın qeyri-bərabər qızması və isti havanın yuxarı qalxması nəticəsində yaranır. Dalğavarı buludlar inversiya sərhədində baş verən dalğalı hərəkətlər zamanı əmələ gəlir. Frontal buludlar isə isti havanın nizamlanmış hərəkətinin nəticəsidir. Morfoloji xüsusiyyətlərinə görə 4 yerə ayrılan 10 əsas bulud tipi var: aşağı mərtəbəli (2 km-dək), əsasən, su damcılarından ibarət laylı, laylı-topa, laylı-yağış buludları, orta mərtəbəli (2-6 km), əsasən, su damcıları və buz kristalları qarışığından ibarət yüksək topa, yüksək laylı buludlar, yuxarı mərtəbəli (6 km-dən yüksəklikdə), əsasən, buz kristallarından ibarət lələkvarı, lələkvarı-topa, lələkvarı-laylı buludlar. Şaquli istiqamətdə inkişaf edən buludlar isə topa və topa-yağış buludlarıdır.

Beynəlxalq razılaşmaya əsasən, B. 10 ballıq şkala üzrə ölçülür. B. sıfır bal olduqda səma təmiz, 5 bal olduqda – göyün yarısı, 10 bal olduqda isə hamısı tam buludla örtülür. Yuxarı və aşağı mərtəbələrdə B. ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilir. Yer kürəsində ən aşağı orta illik B. Asuan şəhəri üzərində (0,5 bal), ən yüksək B. isə Ağ dəniz üzərində (8,8 bal) müşahidə edilir. Tropik və qütb enliklərində orta B. dərəcəsi aşağı, ekvatorial, subekvatorial, mülayim enliklərdə yüksək olur. B. hava və iqlimin formalaşmasına təsir edir, Yer səthinin soyumasının qarşısını alır, temperatur fərqlərini azaldır.

Həmçinin bax:

• bulud

B.-lərdə, əsasən, lazer şüasından istifadə olunur, yaxud fotoelementlə təchiz edilmiş cihaz zondla havaya qaldırılır. B. həmçinin atmosferdə aerozolların konsentrasiyasını ölçməyə imkan verir.

Bax: burulğan.