Coğrafiya terminləri lüğəti

G.R. dalğalar şəklində böyük sürətlə kainata yayılır. Yer, Günəşin kosmik fəzaya şüalandırdığı radiasiyanın iki milyardda bir hissəsini alır. G.R. Yerin atmosferindən keçərkən havadakı müxtəlif qazlar tərəfindən qismən udulur, əks olunur və səpələnir. Nəticədə o, intensivliyini və spektral tərkibini dəyişir. Yerə gəlib çatan G.R. dalğa uzunluğuna görə 7-10% ultrabənövşəyi, 40-45% görünən şüa, 45-50% infraqırmızı şüa spektrindən ibarət olur. Onun intensivliyi 1 sm² səthə vahid vaxt (1 dəqiqə) ərzində düşən radiasiyanın istilik təsiri ilə ölçülərək kalorilərlə (kal/sm²/dəq) ifadə edilir. G.R. Yer səthinə düz və səpələnən radiasiya formasında təsir göstərir. Radiasiyanın intensivliyi coğrafi enliklərdən asılı olaraq dəyişir, ən yüksək həddə tropik enliklərdə çatır.

Həmçinin bax:

• cəm radiasiya

Günəş və onun ətrafında dövr edən böyük planetlər, həmçinin bu planetlərin peykləri, kiçik planetlər, xırda hissəciklər (meteoritlər, kosmik toz) kimi fəza cisimlərindən ibarət ulduz sistemi.

Bu sistemin fəza cisimləri arasında qravitasiya əlaqələri mövcuddur. 2006-cı ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının qəbul etdiyi təsnifat üzrə onlar üç kateqoriyaya bölünür: planetlər, cırtdan planetlər və G.S.-nin kiçik səma cisimləri. G.S.-nə 8 böyük planet, onlarca peyk, yüz minlərlə asteroid, kometa, meteor və s. daxildir. Böyük planetlərin bir qisminin öz atmosferi var. G.S.-nin təxminən 4,57 mlrd. il yaşı olduğu güman edilir. O, saniyədə 220 km sürətlə qalaktikanın mərkəzi ətrafında hərəkətdədir.

Günəşin ətrafında dövr edən planet, cırtdan planet və onların peyki olmayan bütün səma obyektləri.

G.S.K.C. termininə bu tərifi 2006-cı ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı verib. Belə cisimlərə asteroidlər, kometalar, digər səma obyektləri daxildir.

Gilli metamorfik süxurlar.

Adətən, sıx (məsaməliliyi 1-3%), laylı, boz, yaxud tünd-boz rəngli olur. Tərkibi hidromikalardan, xloritdən və b. gil minerallarından ibarətdir.

Monoklinik sinqoniyada kristallaşaraq lövhəvarı, sütunvarı (tək-tək və ya qoşalaşmış şəkildə), lifli kristallar, əsasən, sıx dənəli və lifli kütlələr əmələ gətirən mineral.

Təmiz G. şəffaf və rəngsizdir. Qarışıqlar nəticəsində boz, sarı, qırmızı, qonur və s. rəngdə olur. Şüşə parıltılıdır.

Geologiyanın Yerin üst bərk qatının strukturunu, hərəkətini, deformasiyasını və inkişafını öyrənən bölməsi.

Geofizikanın Yerin daxilində istiliyin paylanmasını və Yerin istilik tarixini öyrənən bölməsi.

Rombik sinqoniyada kristallaşaraq iynəvarı və sütunvarı kristallar, axın formalı aqreqatlar, həmçinin tozvarı, torpaqvarı kütlələr əmələ gətirən mineral.

Rəngi qara, tünd-qonur, həmçinin qırmızımtıl və sarımtıl-qonur olur. Əsasən, hidrotermal yataqlarda rast gəlir.

1. Göl-bataqlıq tipli su hövzələrində kalsium-karbonatın çökməsi nəticəsində əmələ gələn kövrək, tozvarı kütlə.

Gilli növləri şirinsu, göl, çəmən mergeli adlanır. Əhəng yandırılmasında və sement istehsalında işlədilir.

2. Azərbaycanda və Orta Asiyada gips, gil və qumdan ibarət kövrək süxur; torpaqlı gips.

Xüsusi quyularda (kürələrdə) yandırıldıqdan sonra suvaq və hörgü materialı kimi istifadə edilir.

Qranatla zəngin metamorfik süxur.

İlk dəfə 1903-cü ildə Azərbaycanda Gədəbəy mis-kolçedan yatağında öyrənilmişdir. Tərkibinin 46%-ini əsasi plagioklaz, 25%-ini monoklin piroksen (augit) və 29%-ini qranat təşkil edir. G.-in “dərinlik”, “damar” və “effuziv” növləri var.

Dağların suayırıcı və yamac hissələrində yaranan hamar, qismən geniş düzənlik sahə.

Müxtəlif relyefəmələgətirici proseslərin (aşınma, buzlaq, eroziya) qarşılıqlı təsirindən yaranır. G.-lər, əsasən, məhsuldar yay otlaqlarıdır.

Mineral; zirkonun şəffaf, tünd-qırmızı növü.

Qiymətli daşdır.

10-30% 0,005 mm-dən kiçik gilli hissəciklərdən ibarət kövrək qumlu-gilli çökmə süxur.

Torpaqşünaslıqda gili çox olanlar ağır, az olanlar isə yüngül G. adlanır. Adətən, kontinental mənşəlidir. G.-dən çox vaxt kərpic istehsalında xammal kimi istifadə olunur.

Tərkibi əsasən gil minerallarından ibarət çökmə süxur.

Plastiklik xassəsinə malikdir. G. aşınma yerində gilli məhsulların toplanması və aşınma məhsullarının aparılaraq dənizlərdə və həmçinin kontinental şəraitdə çökdürülməsi nəticəsində əmələ gəlir. G. və gilli şistlər Yer qabığındakı çökmə süxurların yarıdan çoxunu təşkil edir. G. faydalı qazıntıdır.

Həmçinin bax:

• argillit
• bentonit
• kaolinit
• montmorillonit