Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
daxmalı qul
Qədim Romada daxma tikməyə və ailə qurmağa icazə verilən qul.
Qul öz əməyinin nəticəsində maraqlı olmadığı üçün Qədim Romada II–III əsrlərdən başlayaraq quldarlıq quruluşu tənəzzül dövrünə qədəm qoyub. Vəziyyətdən çıxmaq və qulların daha məhsuldar işləməsinə stimul yaratmaq üçün sahibləri onlardan bəzilərinə kiçik torpaq sahələri, əmək alətləri, toxum, iş heyvanı paylayıblar, habelə ev tikməyə və ailə qurmağa icazə veriblər. Belə qullar D.Q.-lar adlandırılıblar.
Tarix terminləri lüğətidairəvi evlər
Yaxın Şərq ölkələrində, eləcə də Cənubi Qafqaz və Orta Asiyada Eneolit və Erkən Tunc dövrləri üçün səciyyəvi olan yaşayış evləri.
Azərbaycanda Kültəpə, Şomutəpə, Töyrətəpə və s. qədim yaşayış məskənlərində belə evlər aşkar edilib. Daşdan, yaxud çiy kərpicdən tikilən D.E.-in divarları və torpaq döşəməsi saman qarışdırılmış gillə suvanıb. Konusvarı və ya günbəz formalı tavanı saxlayan mərkəzi dirəyi bərkitmək üçün evlərin ortasında kiçik çuxurlar qazılıb, yaxud yastı daşlar qoyulub. Əkinçilik və maldarlıqla məşğul olan tayfaların yaşadıqları D.E.-i qızdırmaq məqsədilə gil manqaldan, ocaqdan, habelə kürədən istifadə edilib.
Tarix terminləri lüğətidaklar
lat. Daci
Qədimdə, əsasən, Dunay çayı ilə Karpat dağları arasındakı ərazidə (indiki Rumıniya və Moldovada) məskunlaşmış Şimali Frakiya tayfaları qrupu.
D. (bəzi mənbələrdə onlar «daçyalılar» adlandırılırlar) daha çox əkinçilik və maldarlıqla məşğul olublar, lakin sənətkarlıq da burada yüksək dərəcədə inkişaf edib. Bu tayfalar e.ə. V–IV əsrlərdə yunan şəhərləri, e.ə. I əsrdən isə Roma tacirləri ilə sıx ticarət əlaqələri saxlayıblar. E.ə. I – eramızın I əsrlərində romalılara ciddi müqavimət göstərən D., nəhayət, 101–102 və 105–106-cı illərdə baş vermiş müharibələrdə onlara məğlub olublar. Bundan sonra D.-ın ərazisi Romanın Dakiya vilayətinə çevrilib.
Tarix terminləri lüğətidalay-lama
monq. dalay – okean (ali, ən müdrik mənasında) + tibet. bla ma – müəllim
XVI əsrdən Tibetdə lama kilsəsində baş kahinin titulu.
XVII əsrdən başlayaraq Tibetdə həm dini, həm də dünyəvi hakimiyyət D.-L.-nın əlində cəmləşib. 1959-cu ildə isə Tibetdə Çinin kommunist rejiminə qarşı üsyan yatırıldıqdan sonra sonuncu – XIV D.-L. xaricə mühacirət edib.
See also:
Tarix terminləri lüğətidamğalama nizamı
Ökədəki bütün fil, at və dəvələrin damğalanması haqqında Moğol hökmdarı Əkbər şahın (1556–1605) verdiyi qanun.
Bu qanunun məqsədi həm ölkədəki bütün heyvanların dəqiq sayını müəyyənləşdirmək, həm də onların mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxan üsyançı bəylərə satılmasının qarşısını almaq olub. D.N.-nda döyüş əhəmiyyətli heyvanları hökmdarın düşmənlərinə satanlar üçün ağır cəzalar nəzərdə tutulub.
Tarix terminləri lüğətidanaylar
yun. Danaoi
Yunanıstanın cənub hissəsində, Peloponnes yarımadasının Arqolis (Arqolida) vilayətində məskunlaşmış ən qədim yunan tayfalarından biri.
Antik mifologiyada, habelə Homerin əsərlərində bu termindən qədim yunanların ümumiləşdirici adı kimi istifadə olunur. Rəvayətə görə, Troya müharibəsində iştirak edən D. içərisində döyüşçülər gizlənmiş taxta atı şəhər divarları önündə qoyub gedirlər. Hiylədən xəbərsiz troyalılar atı şəhərə gətirirlər, gecə düşəndə isə döyüşçülər gizləndikləri yerdən çıxıb şəhər darvazalarını açırlar və D.-ı içəri buraxırlar. D.-ın bu fəndi nəticəsində Troya alınır. “Ölüm və fəlakət gətirmək” mənasında işlədilən “Danayların hədiyyəsi” ifadəsi buradan yaranıb.
Tarix terminləri lüğətidantonçular
Böyük Fransa inqilabı zamanı, 1793–1794-cü illərdə yakobinçilərin Konventdə dövlət xadimi Jorj Dantonun (1759–1794) ətrafında qruplaşmış sağ qanadı.
D. inqilabi terrorun yumşaldılması, maksimum (qiymətlərin və maaşların maksimum həddinin məcburi qaydada müəyyənləşdirilməsi) haqqında qanunun ləğvini tələb edərək hökumətə müxalif mövqedə durublar. 1794-cü ilin aprelində Danton və silahdaşları həbs olunublar, tezliklə onları inqilabi məhkəmənin hökmü ilə edam ediblər.
Tarix terminləri lüğətidaosizm
çin. dao (tao) – yol
Şərqdə, uzun müddət başlıca olaraq Çində yayılmış, itaətkarlıq və möminlik təlqin edən dini, fəlsəfi, etik təlim.
D. əsası onun yaradıcısı sayılan Lao-tszının (e.ə. V–IV əsrlər) tərtib etdiyi prinsiplərdən (mətnlərdən), «əşyaların (cisimlərin) yolu», ölümsüzlük və s. haqda təsəvvürlərdən ibarətdir. Bu təlimdə “dao” həyatın yaradıcısı, ilkin şərti və mahiyyəti, həmçinin onun rəngarəngliyinin mənbəyi sayılır. D.-in Allahlar panteonunu müqəddəs üçlük – Şan-di, Lao-tszı və Pan-qu təşkil edir, təlimin başlıca prinsipləri isə Lao-tszının “Dao de tszin” kitabında təsvir olunur. D.-də buddizm, konfusiçilik və mistika elementləri öz əksini tapıb.
Tarix terminləri lüğətidarğa
monq. daruxu – sıxmaq, daraltmaq; məcazi mənada: möhür vuran
Orta əsrlərdə monqol istilasına məruz qalmış ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda monqol xanının vergi toplayan və əhalini siyahıya alan nümayəndəsi, məmur.
D.-lar (bəzi yerlərdə onlara “daruğa”, “daruğaçı” deyiblər) ehtiyac yarandıqda yerli əhalidən yardımçı hərbi hissələr də təşkil ediblər, asayişi qorumaqla və s. işlərlə məşğul olublar. Qızıl Orda dönəmində baskak adlanan D.-lar, bir qayda olaraq, hökmdarlar tərəfindən təyin ediliblər. Azərbaycanda XIII əsrdən D.-lar fəaliyyət göstəriblər. Cəlairilər, Qaraqoyunlular və Ağqoyunlular dönəmində hər şəhər və qəsəbənin öz D.-sı olub. Səfəvilər dövründə isə onlar, maliyyə məsələləri ilə məşğul olmaqla yanaşı, asayişin qorunması, cinayətkarların cəzalandırılması kimi funksiyalar da yerinə yetiriblər. Xanlıqlar vaxtı hər mahala xan tərəfindən bir D. təyin edilib. Əhalidən D.-nın xeyrinə darğalıq vergisi tutulub.
Tarix terminləri lüğətidarğalıq
monq. daruxu – sıxmaq, daraltmaq; məcazi mənada: möhür vuran
XVI–XIX əsrlərdə Azərbaycanda darğanın xeyrinə əhalidən yığılan vergi.
D.-ın miqdarı dəqiq olmayıb. Adətən, o, bəhrə və malcəhət vergisinin 1/5-ni təşkil edib. D., əsasən, arpa, buğda, çəltik və s. məhsullardan natural şəkildə, bəzən pulla toplanıb. İpək dəzgahı olanlar hər dəzgaha görə 1 m ipək parça D. ödəyiblər. Bazara gətirilən mallardan da D. alınıb.
Tarix terminləri lüğətidarik
fars. darayavaka, ing. daric
Əhəməni hökmdarı I Daranın dövründə (e.ə. VI əsrin sonu) kəsilmiş qızıl sikkə.
Sikkənin üz hissəsində I Daranın şəkli həkk olunduğu üçün ona belə ad verildiyi ehtimal edilir. Yüksək əyarlı qızıldan (95,83%) hazırlanan və çəkisi 8,4 q təşkil edən D.-in dəyəri 20 gümüş sikkəyə bərabər tutulub. D.-dən nəinki İranın daxilində, habelə xarici ölkələrdə də ticarətdə geniş istifadə olunub. Bu səbəbdən o, bir neçə yüz il ərzində dünya ticarətində əsas sikkələrdən biri rolunu oynayıb. E.ə. 330-cu ildə Makedoniyalı İsgəndərin hücumu nəticəsində Əhəmənilər dövlətinin süqutu ilə D.-lərin kəsilməsinə də son qoyulub.
Tarix terminləri lüğəti