Dictionaries
Tarix terminləri lüğəti
mavzoley
lat. mausoleum < yun. mausoléion
Monumental qəbirüstü abidə.
M. termini Kariya çarı Mavsolun (e.ə. IV əsrin ortaları) Halikarnas şəhərindəki sərdabəsinin adı ilə bağlı yaranıb. Qədim Romada, habelə orta əsrlərdə Şərqdə belə abidələr geniş yayılıb. Müsəlman Şərqində, o cümlədən Azərbaycanda M. məqbərə və ya türbə adlanıb. XX əsrdə bəzi totalitar kommunist rejimlərində təntənəli mərasimlər zamanı M.-dən tribuna kimi istifadə edilməsi ənənəsi geniş yayılıb. Kommunist rejimlərin süqutundan sonra bu ənənəyə əksər ölkələrdə son qoyulub.
Tarix terminləri lüğətimayuskul yazısı
lat. majusculus – bir qədər böyük
Yalnız böyük hərflərdən (mayuskullardan) ibarət qədim yunan və latın (o cümlədən Bizans) yazısı.
Yunan M.Y.-nda klassik yunan əlifbası (e.ə. IV əsr), latın M.Y.-nda monumental latın əlifbası (e.ə. VI–IV əsrlər) istifadə olunub. Bizans mayuskuluna isə ustav (eynihəcmli) və unsial (kalliqrafik) yazıları (V–IX əsrlər) aid edilir.
See also:
Tarix terminləri lüğətimayordom
lat. major domus – evin böyüyü
Merovinqlər dövründə (V əsrin sonu – VIII əsrin ortası) Frank dövlətində ali vəzifəli şəxs.
Öncə M. kral tərəfindən təyin edilib və sarayın idarə olunmasına rəhbərliyi həyata keçirib. Feodalizmin inkişafı və kral hakimiyyətinin zəifləməsi ilə əlaqədar M.-un səlahiyyətləri genişlənib. VII əsrin ortalarından iri torpaq sahiblərinə çevrilən M.-lar tədricən dövlət hakimiyyətini əllərində cəmləşdiriblər. Pipinlər nəslindən olan M.-lar daha böyük nüfuz sahibi olublar. Onlardan biri, Gödək Pipin 751-ci ildə taxt-tacı ələ keçirərək Merovinqlərin hakimiyyətinə son qoyub və beləliklə, Karolinqlər sülaləsi yaranıb.
Tarix terminləri lüğətimayorat
lat. major – baş, böyük
Bütün daşınmaz əmlakın (ilk növbədə, torpağın) vərəsəlik hüququ əsasında ailənin, yaxud nəslin ən yaşlı nümayəndəsinə keçməsi.
Ailədə böyük oğlun əmlak imtiyazlarını təsdiq edən M. prinsipi qədim hind qanunlarında, Afina hüququnda və s.-də öz əksini tapıb. Lakin bu prinsip feodal hüququ üçün daha səciyyəvi olub. XI–XII əsrlərdə İngiltərə, Fransa, Almaniya və digər Avropa ölkələrində M. torpaq mülkiyyətinin parçalanmasına yol verməmək məqsədilə tətbiq edilib: böyük oğul feodun varisi sayılıb, digər övladlar isə vərəsələr siyahısından çıxarılıb. Azad vərəsəlik hüququna zidd olduğu üçün M. prinsipi kapitalizmin inkişafı mərhələsində ləğv edilib, yaxud xeyli məhdudlaşdırılıb.
See also:
Tarix terminləri lüğətimenşeviklər
rus. меньшинство – azlıq
Rusiya sosial-demokrat fəhlə partiyasının (RSDFP) daxilində yaranmış siyasi cərəyanın (fraksiyanın) üzvləri.
Bu termin ilkin olaraq 1903-cü ildə RSDFP-nin II qurultayında rəhbər orqanlara seçkilər məsələsində azlıqda qalmış nümayəndələr qrupuna aid edilib. M. partiyada sərt mərkəzçilik, habelə Mərkəzi Komitəyə geniş səlahiyyətlər verilməsi əleyhinə çıxıblar; çarizmə qarşı mübarizədə geniş koalisiyanın yaradılması tərəfdarı olublar, dinc mübarizə metodlarını üstün tutublar. Onların əsas liderləri L.Martov, A.Martınov, P.Akselrod olub. 1917-ci ildən M. müstəqil siyasi partiya kimi fəaliyyət göstəriblər, Fevral inqilabından sonra Müvəqqəti hökumətə dəstək veriblər, bolşeviklərin oktyabr çevrilişini isə qəbul etməyiblər. Vətəndaş müharibəsi illərində M. bolşeviklərə əks cəbhədə vuruşublar və 1924-cü ildə SSRİ ərazisində mütəşəkkil siyasi qüvvə kimi fəaliyyətlərini dayandırıblar.
Tarix terminləri lüğətimennoçular
XVI əsrin 30–40-cı illərinin qovuşuğunda Niderlandda yaranmış protestant təriqəti.
Katolik keşişi Menno Simonsun adı ilə bağlı olan bu təriqətin əsasında zülmə müqavimət göstərməmək ideyası durur. Onun başlıca müddəaları “Bizim ümumi xristian inancının əsas maddələri bəyannaməsi”ndə (1632) əksini tapıb. İtaətkarlıq, tərki-dünyalıq, zorakılıqdan (xeyirxah məqsədlər naminə belə) imtina, əxlaqi özünütəkmilləşdirmə, pasifizm (hərbi xidmətdən imtina) M.-ın səciyyəvi cəhətləri sayılır. Onlar İsa Məsihin “ikinci zühurunu” və “minillik hökmranlığını” gözləyirlər. M., əsasən, ABŞ, Kanada, Niderland və Almaniyada yaşayırlar, icmalarla qapalı fəaliyyət göstərir, müasir sivilizasiyadan qaçmağa çalışırlar. 1930-cu ildən Ümumdünya M. konfransı təsis olunub.
Tarix terminləri lüğətimemorandum
lat. memorandum – hərfi mənası: yadda saxlanılmalı şey
1. Bu və ya digər müddəaların təhlilinə, habelə konkret məsələnin faktiki tərəfinin, həmin məsələyə dair dövlətin mövqeyinin izahına həsr olunmuş diplomatik sənəd.
Əksər hallarda möhürsüz və imzasız müstəqil sənəd kimi təqdim olunur.
2. Ticarətdə müxtəlif məsələlərə dair xatırlatma məktubu.
Tarix terminləri lüğətimeqrellər
meqr. Marqaleti, gür. Meqrelebi
Qədim Kolxidanın mərkəzi və dağətəyi rayonlarında, hazırda isə Rioni çayının sağ sahilində məskunlaşmış gürcülər.
Bəzi tədqiqatçılar M.-i gürcülərin subetnik qrupu sayır. M. kartli, svan və digər tayfalarla birlikdə gürcü xalqının özəyini təşkil ediblər. Onlar kartvel dil ailəsinin gürcü dilindən fərqli qrupuna daxil olan yazısız meqrel dilində (minqrel, iver) danışırlar. M. özünəməxsus mədəniyyət və məişət xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayıblar.
Tarix terminləri lüğətimayyalar
Müasir Meksikanın cənub-şərqində, Honduras və Qvatemala ərazisində Amerikanın ən qədim sivilizasiyalarından birini yaratmış xalq.
Riyaziyyat, tibb və astronomiya sahəsində dərin elmi biliklərə malik olan M. özlərinin orijinal yazı sisteminə malik olublar. Dördüzlü, pilləvarı piramidalar və onların üstündə inşa edilmiş məbədlər Mayya memarlığının ən möhtəşəm abidələri sayılır. M.-ın ərazisində 100-dən çox şəhər olub. Onların mədəniyyətinin çiçəklənmə dövrü 200–950-ci illəri əhatə edib. Konkistadorların Amerikaya gəlişi (XVI əsrin əvvəli) isə M.-ın dərin tənəzzül dövrünə düşüb. Bu xalqın qalıqları hazırda Meksika və Belizdə yaşayır.
See also:
Tarix terminləri lüğətiMayya yazısı
Mayyaların eramızın ilk əsrlərindən XVI əsrdə ispan kilsəsi tərəfindən qadağan edilənədək tətbiq olunmuş yazısı.
Bu yazı ilə üç böyük əlyazma, daş və keramika üzərində çoxlu kitabə bizim günlərədək gəlib çatıb. Lakin həmin yazıları tam oxumaq hələlik mümkün olmayıb.
Tarix terminləri lüğətimazdeizm
ulu tanrı Ahura Mazdanın adından
Zərdüştilikdən əvvəl, e.ə. I minilliyin ilk əsrlərindən başlayaraq Qərbi İran, Əfqanıstan və Orta Asiyada yaranmış dinlərin ümumi adı.
Bəzən yanlış olaraq M.-i zərdüştilik və məzdəkiliklə eyniləşdirirlər. Lakin müəyyən oxşarlıqlara baxmayaraq, onların fərqli cəhətləri də çoxdur; məs.: M.-də Ahura Mazda vahid Allah kimi tanınmır.
Tarix terminləri lüğətimedal
fr. médaille < it. medaglia < lat. metallum – metal
1. Görkəmli xadim və ya mühüm hadisənin şərəfinə buraxılmış, hər iki (bəzən bir) tərəfində təsvir olan metal nişan.
M. ilk dəfə XIV əsrdə İtaliyada buraxılıb. XVII–XVIII əsrlərdən onu zərb etmək dövlətin müstəsna hüququ sayılır. M. dairəvi, oval, bəzi hallarda çoxtərəfli formada olur.
2. Xidmətlərə görə verilən dövlət mükafatının (təltifin) bir növü.
Mükafat kimi M. ilk dəfə XVII əsrdə İsveç kralı Qustav Adolf tərəfindən təsis edilib. XVIII əsrdən bu prinsip Polşa, Fransa, Prussiya və digər Avropa ölkələrində də tətbiq olunub. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra dövlət “Qızıl Ulduz”, “Vətən uğrunda”, “İgidliyə görə”, “Tərəqqi” və s. M.-lar təsis edib.
Tarix terminləri lüğəti