Coğrafiya terminləri lüğəti

Bax: dəniz səviyyəsi.

İlk D.S. portuqaliyalı səyyah Fernan Magellanın rəhbərliyi ilə başlanıb (1519-1522-ci illər), lakin 1521-ci ildə Magellan Filippin adalarında döyüşdə öldüyü üçün səyahəti onun dostu Sebastyan El Kano tamamlayıb. Bu səyahət nəticəsində Yerin kürə şəklində olduğu və vahid Dünya okeanının mövcudluğu əyani sübuta yetirilib. İkinci D.S.-ni bundan yarım əsr sonra (1577-1580) ingilis dəniz qulduru Frensis Dreyk həyata keçirib. İngilis dəniz səyyahı Ceyms Kukun üç D.S. ekspedisiyası zamanı Avstraliya, Şimali Amerika sahilləri, Hind, Sakit, Atlantik okeanları tədqiq edilib, Havay adaları, bir çox digər adalar kəşf olunub.

Yayılma arealı geniş olan, dünyanın müxtəlif xalqlarının etiqad etdiyi dinlər.

Üç əsas dünyəvi din mövcuddur: islam, xristianlıq və buddizm. D.D.-in milli dinlərdən əsas fərqi onlara etiqad edənlərin bir ölkədə yox, planetin fərqli regionlarında yaşamasıdır. Daha geniş yayılmış islam və xristianlıq dinlərinə tapınanlar Yer üzündə əhalinin yarıdan çoxunu təşkil edirlər. İslam dini, əsasən, Afrika və Asiya qitələrində, xristianlıq isə həmçinin Avropada, Cənubi və Şimali Amerikada, Avstraliyada yayılıb. Buddistlərin sayı, əsasən, Şərqi, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada çoxdur.

Atmosferdən maneəsiz keçərək bilavasitə Yer səthinə düşən günəş radiasiyası.

D.R.-nın intensivliyi şüanın düşmə bucağından (günəşin yüksəkliyindən) və atmosferin şəffaflığından asılıdır. Buludluluq dərəcəsi az olan tropik enliklərdə D.R.-nın intensivliyi daha böyük, ekvatorial və mülayim enliklərdə nisbətən kiçikdir.

See also:

• günəş radiasiyası
• cəm radiasiya
• səpələnmiş radiasiya

Yer səthinin hamar, nisbi hündürlük fərqi 200 m-dən çox olmayan az dalğalı və azmeyilli (5⁰-dək), yekcins geoloji quruluşa malik sahəsi.

D. quruda ən geniş yayılmış relyef formasıdır – o, materiklərin 20%-ni təşkil edir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyünə görə (mütləq hündürlük) D.-lər tiplərə bölünür. Ovalıqların mütləq hündürlüyü 200 m-ə qədər olur, dəniz səviyyəsindən aşağı çökəkliklər də bura daxildir (məsələn, Xəzərsahili ovalıq). Yüksəklik D.-lərinin mütləq hündürlüyü 200 m-dən 500 m-ə qədərdir (məs.: Orta rus yüksəkliyi). Yaylalar isə mütləq hündürlüyü 500 m-dən artıq ərazilərdə yerləşir (məsələn, İran yaylası). Sualtı D.-lərə şelflər, abissal D.-lər və dəniz dibinin hamar sahələri misal ola bilər. Mənşəyinə görə D.-lər akkumulyativ və denudasiya D.-lərinə bölünür. Əlverişli təbii şəraitinə görə dünya əhalisinin əksər hissəsi D.-lərdə cəmləşib.

D.-un küləktutan yamacı azmeyilli (12-15⁰), küləktutmayan yamacı isə dikdir (maililik – 30-35⁰). D.-un orta hündürlüyü 5-20 m, maksimal hündürlüyü 150-200 m-ə çatır. Səhraların eol relyef formalarından fərqli olaraq D.-ların qumu həmişə nəmlidir. Onlar hakim küləklərin əsdiyi istiqamət üzrə ildə 20 m-dək sürətlə hərəkət edə bilir. Planetin müasir relyefində D.-lara, əsasən, Ərəbistan yarımadasında, Qərbi Avstraliyada və Böyük Səhrada rast gəlmək olur.

Hər hansı səth üzərində eyni vaxtda boy atmış kristallar qrupu.

Mineral məhlulların süxurlardakı boşluqlara dolması nəticəsində əmələ gəlir. D.-larda hər kristalın bir ucu səthə bitişmiş, boşluğa yönəlmiş digər ucu isə sərbəstdir. Kvars, kalsit, ametist, flüorit və s. minerallar üçün xarakterikdir.

Kvarsın təmiz, şəffaf və rəngsiz növü.

Triqonal sinqoniyada kristallaşır. Şüşə parıltılıdır. Peqmatitlərdə və hidrotermal damarlarda monokristalları və druz şəklində toplanmış kristalları rast gəlir.

Silikatlar sinfinə aid süxur əmələ gətirən mineral.

Monoklinik piroksenlərə aiddir. Rəngi boz, bozumtul-yaşıl, tünd-yaşıl olur. Maqmatik və metamorfik süxurlarda rast gəlir.

Orta turşuluqlu (SiO₂ – 55-65%) intruziv maqmatik süxur.

Mineraloji tərkibi, əsasən, andezindən (60-70%) və amfiboldan (35-30%) ibarətdir. Rəngi boz, yaşılı-bozdur.

Maqmatik süxur; qranodioritlərin və kvarslı dioritlərin effuziv analoqu.

Xırdadənəli, nadir halda vitrofir quruluşlu əsas kütlədən və plagioklaz, kvars, nadir halda hornblend, biotit və piroksenin fenokristallarından ibarətdir. Vulkan püskürmələrinin məhsuludur.

1. Halit-halloidlər sinfinə aid mineral.

Kubik sinqoniyada kristallaşır. Təbiətdə, adətən kristallik dənəli aqreqatlar əmələ gətirir. Saf D. rəngsiz və şəffafdır. Başqa qarışıqlar (gil, üzvi maddə və s.) nəticəsində müxtəlif (qonur, boz, qırmızı, çəhrayı və s.) çalarlı olur.

2. Yalnız və ya başlıca olaraq halitdən ibarət çökmə süxur.

Gilli və nadir halda narın qumlu materialla qarışmış olur. Əsas D. kütlələri suda həll olmuş digər duzlar kimi ekzogen proseslər nəticəsində laqun və göllərdə əmələ gəlir. Çökmə süxurlar arasında qalın lay və ştok şəklində olur.

1. Karbonatlar qrupuna aid süxur əmələ gətirən mineral.

Triqonal sinqoniyada kristallaşır. Rombik kristallar, iri, xırda və gizli kristallik aqreqatlar əmələ gətirir. Saf D. rəngsiz və ya şəffaf ağ olur. Sarımtıl, bozumtul-ağ, yaşılımtıl, qırmızımtıl-qonur və s. rəngli D.-lər də məlumdur. Şüşə parıltılıdır.

2. Dolomit mineralı (90% və daha çox) və kalsitdən ibarət çökmə süxur.

Süxurda 50-90% D. mineralı olduqda əhəngli D., bundan az olduqda isə dolomitləşmiş əhəngdaşı adlanır. D.-lərin çoxu ekzogen mənşəlidir. Onlar dəniz, laqun və dənizlərlə əlaqəsi olmayan şorlaşmış göllərdə suyun yüksək duzluluğu şəraitində əhəngli lilin diagenetik dəyişməsindən əmələ gəlir.

Süxurların aşınma növlərindən biri; Yer səthi süxurlarının gecə və gündüz ərzində temperaturun kəskin dəyişməsi ilə əlaqədar qabıqvarı soyulması.

D., adətən fiziki aşınmanın daha intensiv olduğu səhra və yüksək dağlıq sahələrdə müşahidə edilir.