Словари
Tarix terminləri lüğəti
Kiçik juz
qazax. Kişi juz – kiçik ittifaq
XVI əsrdə Qərbi Qazaxıstanda formalaşmış qazax soylarından və tayfa qruplarından biri.
K.J. üç tayfadan ibarət olub: əlimullar, bayullar və jetiru. Bu tayfalar Sırdərya və Ural çaylarının aşağı axarlarında, İrgiz və Turqay çaylarının qovuşduğu ərazidə, Tobol çayının yuxarı axarında, habelə Muqoc dağlarında köçəri maldarlıqla məşğul olublar. 1731-ci ildə K.J. Rusiya imperiyası tərəfindən ilhaq edilib.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətikilim
türk. kilim, fars. gelīm – kobud üsulla toxunmuş örtük, palaz
Xovsuz xalça növü.
K. hər iki üzünə salınaraq istifadə edilə bilər. Bu xalça növü Azərbaycanda qədim dövrlərdən məlumdur və Qafqaz, Orta Asiya, Türkiyə, İran, Misirlə yanaşı, bir sıra Avropa ölkələrində də (Ukrayna, Bolqarıstan, Moldova, Polşa) geniş yayılıb. Əksər Avropa alimləri K.-in də bütün xalça məmulatları kimi vətənini qədim İran hesab edirlər, lakin bu gün elmə məlum olan ən qədim K. türk tayfalarına aid olub. O, Altaydakı Pazırık kurqanlarında (e.ə. V əsr) aşkarlanıb. Azərbaycanda toxunan K.-lər 5 qrupa bölünür: Abşeron, Şirvan, Muğan, Qarabağ və Qazax. Bu K.-lər kompozisiya, naxış və rəng koloritinə görə fərqlənir: məs.: Abşeron K.-ləri incə toxunuşlu olub plastik formalı elementlərlə bəzədildiyi halda, Şirvan və Muğan K.-lərində göl elementlərindən geniş istifadə edilir. Qazax və Qarabağ K.-ləri isə iri ölçüləri, nəbati elementləri və şux rəngləri ilə seçilir.
Tarix terminləri lüğətikilsə
lat. ecclesia – toplantı yeri
1. Xristian dinində iyerarxiya strukturuna və mərkəzləşdirilmiş idarəçiliyə əsaslanan təsisat forması.
Bu təsisat islam və iudaizm dinlərinə xas deyil. Hər hansı xristian cərəyanı nümayəndələrinin ümumi toplumundan ibarət K.-lərin biri digərindən xüsusi ehkamlar və ibadət sistemi ilə fərqlənir. Hər K. cameəsi peşəkar din xadimlərinə (ruhanilərə) və sıravi dindarlara bölünür. Katolik K.-si, protestant K.-ləri (Anqlikan K.-si, lüteran K.-si, kalvinist K.-si), habelə 15 avtokefal K.-dən ibarət olan pravoslav K.-si ən böyük xristian K.-ləri sayılır.
2. Xristianlıqda ibadət etmək, müxtəlif dini ayin və mərasimlərin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi tikili, məbəd.
Lüteran K.-si kirxa, polyaklarda katolik K.-si isə kostyol adlanır.
Tarix terminləri lüğətikimaklar
çin. jīmǎkè
Qərbi Sibirdə, İrtış çayı ilə Altay dağları arasında məskunlaşmış türk tayfası.
Mahmud Kaşğari “Divanü lüğat-it-türk”də K.-ı “yemekler” adlandırır, digər mənbələrdə bu terminə «kaymaklar», «kiməklər» formasında da rast gəlinir. Bu baxımdan tayfanın adının kimak/yemek/kaymak kimi yazılması və oxunması qüsur sayılmır. VI–VII əsrlərdə Qərbi Türk xaqanlığının tərkibinə daxil olan K. VIII əsrdə öz müstəqil dövlətlərini yaradıblar. XI əsrin əvvəlində onlar qıpçaqlardan asılı vəziyyətə düşüblər. Bundan sonra həmin tayfanın nümayəndələrinin qıpçaqlarla qaynayıb-qarışdığı ehtimal olunur. Qıpçaqların tərkibində qərbə doğru hərəkət edən K.-ın bir qismi XIII əsrin I yarısında Azərbaycana da gəlib.
Tarix terminləri lüğətikimbrlər
lat. Cimbri
Yutlandiya yarımadasının şimalında məskunlaşmış qədim german tayfaları.
Bu tayfaların qarışıq mənşəyə malik olduqları güman edilir. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, K. Yutlandiyaya soxulmuş keltlərin yerli german tayfaları tərəfindən assimilyasiyası nəticəsində formalaşıblar. Bu səbəbdən onları kelt tayfaları hesab edənlər də var. Təqribən e.ə. 120-ci ildə cənuba doğru hərəkət edən K. romalılar üzərində bir neçə qələbə qazanıblar, lakin İspaniyaya girə bilməyiblər. Bundan sonra e.ə. 102-ci ildə Romaya hücum çəkən K. e.ə. 101-ci ildə Vertsella yaxınlığındakı döyüşdə sərkərdə Qay Mari tərəfindən məğlub ediliblər. Ehtimallara görə, K. eramızın 180-ci ilində Baltik sahilləri ilə şərqə doğru gediblər və indiki Prussiya ərazisində məskən salıblar.
Tarix terminləri lüğətikimmerilər
lat. Cimmerii, yun. Kimmérioi, aşşur. Gimirra
E.ə. VIII–VII əsrlərdə Qara dənizin şimal sahillərində məskunlaşmış tayfalar birliyi.
K. haqqında ilk məlumatlara e.ə. VII əsrə aid yunan qaynaqlarında rast gəlinir. Bu tayfalar tez-tez Kiçik Asiyaya basqınlar ediblər. E.ə. VII əsrin 70-ci illərində K. Cənubi Qafqazdan keçərək Ön Asiyaya yayılıblar. Onların bir hissəsi Misirə qədər çatıb, digər hissəsi Kiçik Asiyanın Kappadokiya vilayətində Qamirra ölkəsi yaradaraq Lidiya və Frigiyanı tutub. K.-in Manna ərazisində məskən salmış qismi isə oradan Urartu və Assuriyanın sərhədlərinə hücumlar edib. E.ə. VII əsrin II yarısında K. Urartu hökmdarı I Rusaya sarsıdıcı zərbə endiriblər. Assuriya hökmdarı II Sarqonun da onlarla döyüşdə həlak olduğu ehtimal edilir.
Tarix terminləri lüğətiKipr yazısı
E.ə. VI-II əsrlərdə Kipr adasında istifadə olunmuş xətti heca yazısı.
K.Y. hər biri açıq hecanı və ya ayrıca saiti ifadə edən 55 işarədən ibarət olub, sağdan sola yazılıb. O, XIX əsrin sonunda ingilis alimi J.Smit, alman alimləri İ.Brandis və M.Şmidt tərəfindən oxunub.
Tarix terminləri lüğətikipu
keçua. khipu – düyün
İnklərin və onların And dağları bölgəsindəki sələflərinin hesablama sistemi, habelə informasiyanı uzaq məsafəyə çatdırma üsulu.
Bu məqsədlə lama yunundan, pambıqdan hazırlanmış müxtəlifölçülü və rəngli kəndirə, yaxud ipə müxtəlif sayda düyün vurulub. Kəndirin uzunluğunun, rənginin, üzərindəki düyünlərin hər birinin xüsusi mənası olub. Yazıya malik olmayan inklər K.-dan qanunların qeydə alınması, müxtəlif məlumatların ötürülməsi və qorunub saxlanması, gəlir və xərclərin hesablanması üçün geniş istifadə ediblər.
Tarix terminləri lüğətikiril əlifbası
863-cü ildə Bizans imperatoru III Mixailin göstərişi əsasında yunan maarifçiləri Kiril və Mefodi tərəfindən yaradılmış qədim slavyan əlifbası.
X–XI əsrlərdə K.Ə.-nda 43 hərf olub. Onlardan 25-i yunan əlifbasından götürülüb, 18-i isə slavyan dillərindəki spesifik səsləri bildirmək üçün yaradılıb. Sonralar K.Ə. dəfələrlə dəyişikliyə məruz qalıb. Təkcə XVIII əsrdə Rusiyada dörd dəfə (1708–1710, 1735, 1738 və 1758-ci illərdə) əlifba islahatı keçirilib. K.Ə.-nın sonuncu böyük islahatı 1917–1918-ci illərdə baş verib. Hazırda bu əlifbada 33 hərf var. Rusiya Federasiyasının bütün xalqları, eləcə də bir sıra cənubi və şərqi slavyan xalqları K.Ə.-ndan istifadə edirlər. 1940–1991-ci illərdə Azərbaycan dilinin qrafikası K.Ə. əsasında olub.
Tarix terminləri lüğətikirkirə
Dən üyütmək üçün əl ilə işlədilən alət, əl dəyirmanı.
Yastı və dairəvi formalı K. alt və üst daşdan ibarət olub. Bu alət Erkən Neolit dövründə meydana gəlib və dünyanın bir çox xalqları arasında geniş yayılıb. K. daşlarının diametri təqribən 40-50 sm, qalınlığı 7-10 sm olub. Alt daşın ortasına 8–10 sm uzunluğunda ağac və ya metal ox (çüy) bərkidilib. Üst daş həmin oxa keçirilib. Üst daşı fırlatmaq üçün onun da kənarına ağac və ya metal dəstək bərkidilib. Oyuğa tökülən dən iki daşın arasında üyüdülüb. Azərbaycanda e.ə. təqribən II minilliyə aid K.-lər aşkarlanıb. Ölkənin bəzi dağ və dağətəyi rayonlarında yarma çəkmək məqsədilə K.-dən indi də istifadə olunur.
Tarix terminləri lüğətikitabə
ər. – yazı, məktub
Düzbucaqlı və ya fiqurlu lövhə üzərində ərəb hərfləri ilə həkk olunmuş yazı, epiqrafik ornament növü.
K.-dən, bir qayda olaraq, memarlıq abidələri və təsviri sənət əsərlərinin üzərində dekor kimi istifadə edilib. Burada abidənin hansı münasibətlə, kimin göstərişi ilə və nə vaxt yaradıldığı, eləcə də sənətkarın adı qeyd olunub. K.-lər oyma (daş, mərmər, kaşı üzərində), qabartma (metal üzərində) və kaşıdan kəsmə üsulları ilə işlənib. Avropa ədəbiyyatında K.-ləri bəzən “səlcuq zənciri” də adlandırırlar.
Tarix terminləri lüğətiklan
kelt. clann – övlad, nəsil
1. Kelt xalqlarında (irlandlar, şotlandlar və uelslilərdə) ümumi əcdada malik nəsil, qohum ailələrdən ibarət qapalı qrup.
Tayfa münasibətlərinin dağılmasından sonra da K. torpaq üzərində ümumi mülkiyyəti və qəbilə quruluşunun bir çox xüsusiyyətlərini (qan düşmənçiliyi, ellik zəmanət və s.) saxlayıb. Şotlandiya və Uelsin bəzi bölgələrində K. sistemi XIX əsrədək qalıb.
2. Müasir ədəbiyyatda (əsasən, xarici) “nəsil”, “qəbilə” anlayışının sinonimi kimi işlənən termin.
3. Məcazi mənada: güclü ümumi maraqlara malik qapalı insan qrupu.
Tarix terminləri lüğətiklassik quldarlıq
Quldarlığın yalnız Qədim Yunanıstan və Roma üçün xarakterik olan forması.
K.Q.-da qul (kölə) istehsal vasitələri, məişət əşyaları və s. ilə birlikdə sahibinin mülkiyyəti sayılıb. Sahib kölənin həyatı ilə istədiyi kimi davranmaq, onu alıb-satmaq, bağışlamaq hüququna malik olub. Qorxu hissi və cəza sistemi köləni itaət göstərməyə və daim işləməyə məcbur edib. K.Q. Şərq ölkələrində formalaşmış quldarlıq sistemindən xeyli fərqlənib. Belə ki, Şərq quldarlığında kölə heç də əsas istehsal qüvvəsi sayılmayıb, ayrı-ayrı sahələrdə isə qul əməyinin xüsusi çəkisi kifayət qədər aşağı olub. Şərqdə qul əməyindən, əsasən, ev təsərrüfatında və məişətdə xidmət göstərmək üçün istifadə edilib. Bu səbəbdən Şərqdə qul öz sahibinin şəxsi asılılığında olsa da, K.Q.-dakı qədər sərt istismara məruz qalmayıb. Bəzi hallarda onun hətta öz mülkiyyəti də olub. Şərq quldarlığını K.Q.-dan fərqləndirmək üçün onu bəzən patriarxal quldarlıq da adlandırırlar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti