Словари
Tarix terminləri lüğəti
Olmek mədəniyyəti
Keçmişdə müasir Meksika ərazisində məskunlaşmış naməlum hindu xalqının mədəniyyəti.
O.M.-nin çiçəklənmə dövrü e.ə. VIII–IV əsrlərə təsadüf edib. Bu mədəniyyət XI–XIV əsrlərdə həmin ərazidə yaşamış azsaylı olmek tayfalarına görə şərti olaraq belə adlandırılıb. O.M.-nin iqtisadiyyatı əkinçilik və ovçuluğa əsaslanıb. Onun yaradıcıları Amerika qitəsində sivilizasiya yoluna qədəm qoymuş ilk tayfalardan olublar. E.ə. VIII–II əsrlərdə Mərkəzi Amerikanın digər qonşu hindu xalqlarının (mayyalar və b.) mədəniyyətinə güclü təsir göstərmiş O.M.-nə aid möhtəşəm abidələr – sərdabələrin monolit bazalt dirəkləri, mərasim meydanlarının mozaik döşəmələri və s. bu günə qədər qalıb. Eramızın III əsrində O.M.-ni yaratmış tayfalar hələlik elmə məlum olmayan səbəblərdən məskunlaşdıqları ərazini tərk ediblər.
Tarix terminləri lüğətiombudsman
isveç. ombudsman – kiminsə mənafeyini təmsil edən
İnsan hüquqlarının qorunması və vətəndaşların şikayətlərinə baxılması üçün xüsusi olaraq parlamentdə seçilmiş və ya dövlət başçısı tərəfindən təyin edilmiş vəzifəli şəxs, müvəkkil.
O.-ın statusu konstitusiya və digər hüquqi aktlarla müəyyən olunur. O, hökumət təsisatları, nazirlik və idarələrinin fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirsə də, onların qərarlarını dəyişmək səlahiyyətinə malik deyil. Bu vəzifə ilk dəfə 1809-cu ildə İsveçdə təsis edilib. Bəzi ölkələrdə bir neçə O. fəaliyyət göstərir. Onların hər biri müəyyən sahəyə nəzarətlə məşğul olur; məs.: İsveçdə mülki, hərbi, istehlakçıların hüquqları üzrə O.-lar var. Azərbaycan Respublikasında 2001-ci il dekabrın 28-də “İnsan hüquqları üzrə müvəkkil haqqında” Konstitusiya Qanunu qəbul edilib və bundan sonra O. institutu yaradılıb.
Tarix terminləri lüğətiommaj
fr. hommage < lat. homo – insan
Orta əsrlərdə Qərbi Avropada vassal müqaviləsinin qüvvəyə minməsi ilə əlaqədar keçirilən mərasim.
Simvolik xarakter daşıyan belə mərasimlər hələ VII–VIII əsrlərdə keçirilsə də, terminin özü XI əsrdə yaranıb. O. mərasimi zamanı gələcək vassal silahsız, başıaçıq vəziyyətdə senyorun qarşısında diz çökərək vassallığa qəbul edilməsini ondan xahiş edib. Sonra senyor onu ayağa qaldırıb və öpüb. VIII əsrdən başlayaraq O. mərasimi həm də vassalın senyora sədaqət andı içməsi ilə müşayiət olunub.
Tarix terminləri lüğətiomnibus
lat. omnibus – hamı üçün
Sərnişin daşımaq üçün ata qoşulmuş çoxyerli minik vasitəsi; ictimai nəqliyyatın ilk növlərindən biri.
Bu nəqliyyat növündən 1662-ci ildə Parisdə istifadə etməyə başlayıblar. XIX əsrin 20-ci illərində O. Fransa və Böyük Britaniyada, XIX əsrin ortalarında isə digər Qərbi Avropa ölkələri və ABŞ-da geniş yayılıb. Dəmiryol və avtomobil nəqliyyatının yaranması ilə əlaqədar XX əsrin əvvəlində O.-ların istismarına son qoyulub. Hazırda Fransada ekspres və sürət qatarlarından fərqlənən adi sərnişin qatarlarına O. deyilir.
Tarix terminləri lüğətionbaşı
Orta əsrlərdə bəzi Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda hərbi rütbə.
On nəfərlik dəstəyə başçılıq edən O. yüzbaşıya tabe olub və orduda ən kiçik hərbi rütbə sayılıb. XIX əsrin əvvəlində Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra çar hökumətinin təşkil etdiyi müsəlman atlı alaylarında da O. rütbəsi mövcud olub. Hazırda Türkiyə silahlı qüvvələrində O. (çavuş) rütbəsi qalır.
Tarix terminləri lüğətiondabir vergisi
Orta əsrlərdə Qərbi Avropada ruhaniləri və kilsələri saxlamaq üçün əhalidən yığılan vergi.
Bu vergi məhsulun (və ya gəlirlərin) 1/10-nə bərabər olduğu üçün belə adlanıb. Qədimdə O.V. (desyatina, desima) bəzi sami xalqlarında (məs.: yəhudilərdə) mövcud olub, sonra xristianlar da onu tətbiq etməyə başlayıb. Xristian aləmində həmin verginin toplanmasına 585-ci ildən başlanıb. Qanuna görə, O.V.-ndən əldə olunan gəlirin 1/3-i kilsə binalarının saxlanmasına, 1/3-i din xadimlərinə, 1/3-i isə yoxsullara xərclənməli idi. Sonrakı mərhələdə isə o, demək olar ki, bütünlüklə ruhanilərin xeyrinə toplanıb və katolik kilsəsinin əsas gəlir mənbələrindən birinə çevrilib. O.V. 1789–1790-cı illərdə Fransada, XIX əsrdə isə digər Avropa ölkələrində ləğv edilib.
Tarix terminləri lüğətionoqurlar
Azov dənizi sahilləri və Şimali Qafqazda V–X əsrlərdə məskunlaşmış türk tayfaları.
O. (yaxud onoğurlar) müxtəlif tayfa birliklərinə, o cümlədən hun tayfa ittifaqına daxil olublar. Terminin etimologiyası dəqiq müəyyənləşməyib. O. haqqında tarixi qaynaqlarda ilk məlumata 463-cü ildə rast gəlinir. Bu məlumat onların Bizansa elçi göndərmələri barədə olub. Həmin dövrdə sabirlər və avarlar tərəfindən sıxışdırılan O. Qərbi Sibirdən Şərqi Avropaya köç etmək və Bizansdan dəstək istəmək məcburiyyəti qarşısında qalmışdılar. Şərqi Avropaya köçmüş O. tədricən macarlar və bulqarlarla qaynayıb-qarışıblar, onların Qərbi Sibirdə qalan hissəsi isə uyğurların tərkibinə daxil olub.
Tarix terminləri lüğətionomastika
yun. onomastikos – ada aid olan < onoma – ad
Dilçilik elminin xüsusi isimləri, onların yaranma və dəyişmə tarixini öyrənən bölməsi.
O.-nın coğrafi adları (toponimləri) tədqiq edən hissəsi toponimika adlanır. Bir sıra elmlərin (dilçilik, coğrafiya, tarix, etnologiya və s.) sərhədində fəaliyyət göstərən toponimikanın məlumatlarından müxtəlif sahələrdə, o cümlədən tarixi araşdırmalarda geniş istifadə edilir.
Tarix terminləri lüğətiopportunizm
fr. opportunisme < opportunus – hərfi mənası: sərfəli, lazımlı
İkiüzlülük, hər cür şəraitə uyğunlaşma, prinsipsizlik, sazişçilik.
Bu termindən, əsasən, siyasət və politologiyada istifadə olunur. O, bir qayda olaraq, öz siyasi prinsiplərindən qismən, yaxud tamamilə imtina etmiş şəxslərə, təşkilatlara, cərəyanlara aid edilir. Sovet dövründə fəhlə hərəkatı daxilində siniflərin əməkdaşlığı ideyasını dəstəkləyən, inqilabi mübarizə metodlarından və proletariat diktaturasından imtina edən qüvvələr (məs.: menşeviklər) tarixi ədəbiyyatda opportunistlər adlandırılıb.
Tarix terminləri lüğətiopriçnina
rus. opriç – ayrı, əlahiddə
1. Qədimdə rus knyazının dul qalmış arvadına ömürlük istifadəyə verilən torpaq sahəsi.
2. 1565–1572-ci illərdə Rusiyada hökmdarın udeli (onun ərazisi, qoşunları, idarələri).
3. 1565–1572-ci illərdə rus çarı IV İvan Qroznının yeritdiyi daxili siyasətə verilmiş ad.
Bu siyasətin əsas məqsədi iri boyarların iqtisadi və siyasi qüdrətini zəiflətmək, beləliklə, mütləqiyyəti möhkəmləndirmək olub. IV İvan Qroznı dövlətin ərazisinin xeyli hissəsini öz şəxsi mülkiyyətinə – O.-ya çevirib. O.-dan kənarda qalan torpaqlar isə zemşina adlanıb və həmin ərazidə çara müxalif boyarlara, knyazlara qarşı amansız terror, edamlar və sürgünlər həyata keçirilib. Son nəticədə IV İvan Qroznıya müxalif mövqedə duran boyar və knyazların əksər hissəsi zərərsizləşdirilib.
Tarix terminləri lüğətiorakul
lat. oraculum < oro – deyirəm, xahiş edirəm
Qədim dövrdə yunanlarda, romalılarda və Şərq xalqlarında ilahi qüvvənin adından kahinin bəyan etdiyi öncəgörmə.
Öncəgörmənin bəyan edildiyi yerə də O. deyilib; məs.: Fivdə Amonun, Dodonada Zevsin, Delfdə Apollonun O.-ları. Müasir ədəbiyyatda isə ilahi qüvvənin niyyətini qabaqcadan duyub xəbər verən kahin özü O. adlandırılır. Məcazi mənada bütün mülahizələrini mütləq həqiqət kimi söyləyən şəxsə də O. deyilir.
Tarix terminləri lüğətioranjistlər
1. XVI əsrdə Niderland burjua inqilabı dövründə Oranlı I Vilhelmin (1533–1584) tərəfində vuruşan inqilab iştirakçıları.
Daha dar mənada isə bu termin Oranlı I Vilhelmin siyasi kursunun kalvinist zadəganlar, mühafizəkar bürgerlər və ziyalılardan ibarət sayca çox olmayan tərəfdarlarına aid edilir.
2. XVI əsrin sonu – XVIII əsrdə təxminən indiki Niderland ərazisində yerləşən Yeddi Birləşmiş Əyalət Respublikasında fəaliyyət göstərmiş siyasi qruplaşmanın üzvləri.
Onlar Oranlılar ailəsinin tərəfdarları olublar.
Tarix terminləri lüğətiorda
türk. ordu – xan düşərgəsi, qərargahı, iqamətgahı
Türk və monqol xalqlarında hərbi-inzibati təşkilatlanma forması; köçəri düşərgəsi.
Orta əsrlərdə hökmdarın iqamətgahı, paytaxt da belə adlanıb. Türk və monqollarda köçəri tayfa ittifaqlarının və iri feodal dövlətlərinin (Qızıl O., Noqay O.-sı və s.) adı buradan yaranıb.
Tarix terminləri lüğətiorden
alm. orden < lat. ordo – sıra, dərəcə
1. Fərqlənmə nişanı, xüsusi xidmətlərə görə mükafat.
2. Ümumi məqsəd və həyat tərzinə malik, öz aralarında əhd bağlamış bir qrup şəxsi birləşdirən təşkilat.
O. termini Qərbi Avropada XI–XII əsrlərin dini-cəngavər təşkilatları ilə əlaqədar yaranıb, ilk vaxtlar məhz “ümumi məqsəd ətrafında birləşmiş, əhd kəsmiş insanlar qrupu” anlamında işlədilib. Belə təşkilatların üzvləri sinələrində qızıl və gümüşdən hazırlanıb qiymətli daşlarla bəzədilmiş xüsusi fərqlənmə nişanları gəzdiriblər, beləliklə, yeni ənənənin əsasını qoyublar. Həmin fərqlənmə nişanlarına da O. deyilib. XIV–XVI əsrlərdə Avropa monarxları zadəganları həvəsləndirmək, mükafatlandırmaq üçün saray O.-ləri təsis etməyə başlayıblar. XVIII–XIX əsrlərdə Avropadan kənarda yerləşən dövlətlərdə – Türkiyə (1799), İran (1808), Yaponiya (1875) və Çində (1882) də oxşar fərqləndirmə nişanları təsis olunub. Azərbaycanda O. yaratmaq üçün ilk cəhd AXC (1918–1920) hökuməti tərəfindən göstərilib. Həmin dövrdə milli O.-lərin eskizləri üçün müsabiqə elan edilib. Lakin 1920-ci il aprel işğalı bu planları həyata keçirməyə imkan verməyib. XX əsrin 90-cı illərində Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ilk milli O.-lər təsis olunub (“İstiqlal”, “Şah İsmayıl”, “Azərbaycan bayrağı”, “Şöhrət” və s.).
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiordonanslar
fr. ordonnances < ordonner – əmr etmək
1. Fransa və İngiltərədə kral fərmanları.
O.-ların tarixi Fransada XII əsrin II yarısından başlanıb, XV əsrdə isə bu fərmanlara qanun qüvvəsi vermək üçün onların parlamentdə qeydiyyatdan keçirilməsi ənənəsinin əsası qoyulub. Belə fərmanlar Böyük Fransa inqilabına kimi, sonra isə restavrasiya dövründə (1814–1830) verilib. İngiltərədə isə O. XIII əsrin II yarısında meydana çıxıb və statutla müqayisədə ikincidərəcəli əhəmiyyətə malik olub. Yalnız 1537-ci ildə İngiltərə parlamenti onların statutlara bərabər tutulması haqqında qərar qəbul edib.
2. Bir sıra dövlətlərdə (Fransa, İsveçrə, Rumıniya və s.) ali qanunverici, habelə icraedici orqanların hüquqi aktları.
Tarix terminləri lüğəti