Tarix terminləri lüğəti

çartizm

ing. charter – xartiya

1838–1850-ci illərdə Böyük Britaniyada fəhlələrin ilk kütləvi ictimai-siyasi hərəkatı.

çarvadarlıq

Yük heyvanları (at, qatır, dəvə və s.) ilə mal daşınması və satışı.

Bir sıra Yaxın və Orta Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda Ç. geniş yayılıb. Çarvadarlar neft, duz, zəy, boyaq, ədviyyat, müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsulları və sənətkarlıq məmulatlarını bir əyalətdən digərinə aparır, orada satırdılar. XIX əsrin sonunda Azərbaycanda dəmir yolunun çəkilişi və nəqliyyatın inkişafı nəticəsində bu məşğuliyyət növü tədricən öz əhəmiyyətini itirib.

çarvaka

sanskr. – terminin mənşəyi mübahisəlidir. Bəziləri onun «xoşdanışan» mənası verdiyini, başqaları təlimi yayan müəllimin (Carvaka) adından götürüldüyünü ehtimal edir

çati

Qədim Misirdə fironun ən yaxın köməkçisi, ali məmur.

Ç. termini bəzən ədəbiyyatda “cati” kimi də yazılır və vəzir anlamında işlədilir. Hərbi strukturlar istisna olmaqla ölkə həyatının bütün sahələrinin idarəçiliyi Ç.-nin əlində cəmlənirdi. Fironun sağ əli kimi Ç. baş hakim səlahiyyətlərini də yerinə yetirib, monarxın dəftərxanası və xəzinəsi onun ixtiyarında olub. E.ə. XXII əsrdən başlayaraq firon bu vəzifəyə yalnız yaxın qohumlarını təyin edib.

çatı

Tükdən (əsasən, keçi qılından) hörülmüş və ya toxunmuş qalın kəndir.

Adətən, uzunluğu iki metrədək olan çatıdan ev heyvanlarını bağlamaq, yük (şələ, səhəng və s.) götürmək üçün istifadə edilib.

çaturanqa

sanskr. çatur – dörd + anqa – hissə

Təqribən V əsrdə Hindistanda geniş yayılmış stolüstü oyun, şahmatın ən qədim sələfi.

çex qardaşları

ÇK (çeka)

rus. чрезвычайная комиссия – «fövqəladə komissiya» sözlərinin baş hərflərinin tələffüz formasından ibarət abreviatura

Rusiyada 1917-ci il oktyabr çevrilişindən sonra əks-inqilaba və sabotaja qarşı mübarizə məqsədilə yaradılmış xüsusi səlahiyyətli cəza orqanı.

Böyük Çin səddi

çin. Chángchéng – hərfi tərcüməsi: uzun divar

Çinin şimal-şərq sərhədləri boyunca uzanan dünyanın ən uzun və möhtəşəm müdafiə sistemi.

İnşasına e.ə. 221-ci ildə Çin imperatoru Sin-Şi-Xuandinin əmri ilə başlanılıb. O, dövlətin şimal-şərq sərhədlərini köçəri xalqların hücumlarından qorumaq və karvan yollarının təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə bütün sərhəd boyunca başdan-başa sədd çəkilməsi barədə göstəriş verib. Həmin vaxtdan B.Ç.S.-nin tikintisi mütəmadi olaraq əsrlərlə davam edib. Onun indiyədək saxlanmış hissəsi, əsasən, Min sülaləsinin hakimiyyəti dövründə (1368–1644) inşa olunub. Uzunluğu 8.850 km (bəzi məlumata görə, 21.196 km) olan B.Ç.S.-nin hündürlüyü 6,6 m-ə (bəzi yerlərdə 10 m-ə) çatır, eni 5,5–6,5 m təşkil edir. Sədd boyunca gözətçi bürcləri, əsas dağ keçidlərində isə qalalar yerləşir.

çervon

pol. czerwony – qırmızı, qızılı

1. I Pyotrun hakimiyyətinə qədərki dönəmdə Rusiyada tədavüldə olan bütün xarici qızıl sikkələrin ümumi adı.

2. I Pyotrun pul islahatları gedişində 1701-ci ildən buraxılmış və XVIII–XIX əsrlərdə dövriyyədə olmuş 3 rubl dəyərində rus qızıl sikkəsi.

986 əyarlı qızıldan kəsilən Ç.-nun çəkisi 3,47 q olub. İkiqat dəyərə malik Ç. sikkələr də kəsilib: onların çəkisi 6,94 q təşkil edib.

3. 1922–1947-ci illərdə SSRİ Dövlət Bankının buraxdığı 10 rubl dəyərində bank biletləri.

Bu biletlər 1, 2, 3, 5, 10, 25 və 50 Ç.-luq əsginaslar şəklində olub. Ç.-un qızıl tərkibi 7,74234 q müəyyən edilib. 1947-ci ildə pul islahatı zamanı Ç.-u rublla ifadə olunan yeni bank biletləri əvəzləyib.

çəpərləmələr

ing. enclosures – çəpərləmə

çəpkən

Azərbaycanda, Ön Asiya və Yaxın Şərq ölkələrində geniş yayılmış üst qadın geyimi.

Ç. astarlı olub, belə qədər bədənə kip biçilib. Yan tərəflərdə ətəyə yaxın hissədə kəsiyi, bel hissədə bağları olan Ç.-in əlcəklə bitən qollarına bəzən düymələr düzülüb. Ç. tirmə, darayı, məxmər, müxtəlif zərli parçalardan tikilib, onun yaxası, ətəyi, qolunun kənarları zərif bafta və digər tikmələrlə bəzədilib. Bəzən Ç.-in üstündən gümüş kəmər də bağlanıb.

Böyük depressiya

ing. Great Depression

1929–1933-cü illəri əhatə edən dünya iqtisadi böhranı.

1929-cu ilin payızında ABŞ-da (Nyu-Yorkda) başlamış B.D. sonra Avropa və Asiya ölkələrinin əksəriyyətini əhatə edib. Böhrandan ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, Almaniya və Fransa daha çox ziyan çəkib. 1929–1933-cü illər böhranı dərinliyinə və miqyasına görə əvvəlkilərdən fərqləndiyi üçün tarixə B.D. adı ilə düşüb.

çərçi

Keçmişdə Azərbaycanda xırdavat alveri ilə məşğul olan səyyar satıcı.

Ç. şəhər dükanlarından və tacirlərdən borc, yaxud nağd pulla ədviyyat, boyaq, xına, basma, iynə-sap, qayçı və s. məişət ləvazimatları alaraq onları qəsəbələrdə, kəndlərdə əhaliyə satmaqla məşğul olub. Ticarət şəbəkəsinin sonrakı inkişafı prosesində Ç.-lər tədricən sıradan çıxıb.

çərəkə

Keçmişdə Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində, həmçinin Azərbaycanda mollaxana şagirdlərinin əlifba kitabı kimi istifadə etdikləri kiçik dərslik.

Ç. Quranın “əmmə” cüzinin (son otuzuncu hissəsinin) surələrindən tərtib olunub. Hələ heç bir hərfi tanımayan uşaqlara mollaxanada Ç. üzrə sxolastik “höccələmə” üsulu ilə ərəbcə kiçik mətnlər öyrədilib. C.-ni bitirdikdən sonra uşaqlar mollaxanada Quranı oxumağa başlayıblar.