Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
hacı
ər. – zəvvar, ziyarətçi
Məkkədə Kəbəni ziyarət etmiş müsəlmanlara verilən fəxri ad.
H., bir qayda olaraq, adın əvvəlinə (H. İbrahim, H. Şamil və s.), bəzi xalqlarda isə sonluğuna əlavə olunur (Əhməd-hacı, Məhəmməd-hacı və s.). O, tədricən müsəlmanlarda kişi adına da çevrilib. Ərəb ölkələrində H. kəlməsi həcc ziyarətinə gedib-getməməsindən asılı olmayaraq yaşlı insanlara müraciət edərkən hörmət əlaməti olaraq işlənir.
Tarix terminləri lüğətihacib
ər. hacaba – hərfi mənası: kiminsə bir yerə girməsinə mane olmaq; qapıçı, xidmətçi
Orta əsrlərdə bütün müsəlman Şərqində hökmdarın sarayında ən yüksək vəzifələrdən biri.
Bu vəzifə VII əsrdə Ərəb xilafətinin ilk dönəmlərində yaranıb. Öncə yalnız sarayın mühafizəsi, xəlifənin şikayətçilərlə görüşlərinin və müxtəlif mərasimlərin təşkili ilə məşğul olan H.-in səlahiyyətləri sonralar genişlənib. O, faktik olaraq dövlətin idarəçilik aparatının rəhbərinə çevrilib. Bu səbəbdən bir çox hallarda H. termini “vəzir” sözünün sinonimi kimi də işlənib. Orta əsrlərin sonuna qədər H.-lər müsəlman hökmdarlarının saraylarında böyük nüfuza malik olublar. Atabəy Şəmsəddin Eldənizin oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan bir müddət Səlcuq sultanı Arslanşahın H.-i olub. Məşhur tarixçi və dövlət xadimi İbn Həldun (XIV əsr) da H. vəzifəsini icra edib.
Tarix terminləri lüğətiHanza
alm. hanse – ittifaq, yoldaşlıq
XIV–XVI əsrlərdə Lübek şəhəri başda olmaqla şimali alman şəhərlərinin ticari və siyasi ittifaqı.
XIV əsrin II yarısı – XV əsrin əvvəlində H.-ya təqribən 100 şəhər, o cümlədən Tallin, Tartu, Riqa daxil olub. Alman cəngavər ordenlərinin hərbi qüvvəsinə arxalanan H. Şimali Avropada ticarət sahəsində hegemonluq edib, habelə Qərbi və Şərqi Avropa, qismən də Aralıq dənizi rayonları arasında ticarət münasibətlərində vasitəçi rol oynayıb. XV əsrin sonundan tənəzzül dövrünü yaşayan H. formal olaraq 1669-cu ilədək mövcud olub.
Tarix terminləri lüğətihakimiyyət
ər. hakim – həll edən, hökm verən
Digər insanların, sosial qrupların fəaliyyət və davranışlarına təsir göstərmək, onları bir iradəyə tabe etdirmək imkanı və qabiliyyəti; idarəçilik aləti.
H. müxtəlif metodlara – demokratik, avtoritar, zorakı və s. üsullara əsaslana bilər. Onun fərqli formaları var: valideyn H.-i, icra H.-i, qanunverici H., məhkəmə H.-i və s. Siyasi H. – müəyyən sosial qrupun digər sosial qrupların fəaliyyətini yönləndirməsi və nəzarətdə saxlaması, onları öz iradəsinə tabe etdirməsi yolu ilə həyata keçirilir. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün siyasi H. xüsusi aparat yaradır. Onun ən mühüm elementləri dövlət və dövlət orqanları sistemi hesab olunur.
Tarix terminləri lüğətihambalalı ev
Azərbaycanda qədim yaşayış evi tipi.
H.E. iki tərəfə maili xüsusi dam örtüyü ilə səciyyələnir. Belə dam örtüyü qurmaq üçün divarın eni boyu iki tir – “hambala”, üstündən isə uzununa daha iki tir – “mil” qoyulur. Tirlərin aralarına pərdi döşənir, üstünə qamış və ya qarğı sərilir, torpaq tökülüb bərkidilir. H.E.-in divarları, adətən, daşdan tikilir, evin uzunluğu boyunca eyvan düzəldilir. Bu evlər, əsasən, Qarabağ bölgəsi üçün xarakterik sayılır, Şəki-Zaqatala bölgəsində də onlara rast gəlinir. Şirvan bölgəsində isə bənzər tikililər “şirvani ev” adlanır.
Tarix terminləri lüğətiHammurapi qanunları
Babilistan hökmdarı Hammurapi tərəfindən təqribən e.ə. 1760-cı ildə hazırlanmış qanunlar külliyyatı.
Dünyada ən qədim hüquqi abidələrdən biri sayılan H.Q. xarici elmi ədəbiyyatda Hammurapi kodeksi də adlanır. H.Q.-nın konusvarı bazalt sütun üzərində mixi yazısı ilə həkk edilmiş orijinal mətni 1901–1902-ci illərdə Suzda (İran) aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanıb və hazırda Parisdə Luvr muzeyində saxlanır. Bu qanunlar giriş, 282 maddə və epiloqdan ibarət olub; maddələr mövzular üzrə qruplaşdırılıb: proses, mülkiyyət, hökmdar xidməti, nikah və ailə, öhdəliklər və s. Hər mövzu həm cinayət hüququ, həm də mülki hüquq baxımından şərh edilib. Hüququn subyekti kimi yalnız azad icma üzvləri və hökmdar xidmətində olan qismən azad şəxslər tanınıblar. Qullar və uşaqlar isə hüququn obyekti hesab olunublar. H.Q. Babilistan cəmiyyətinin öyrənilməsi sahəsində qiymətli mənbə sayılır. Onlar qədim dövrdə Ön Asiyada qanunvericilik aktlarının yaradılmasına böyük təsir göstərib.
Tarix terminləri lüğətihayduklar
mac. hajduk – hərfi mənası: təqib edən
Balkanlar və Macarıstanda XV–XIX əsrlərdə Osmanlı hökmranlığına və osmanlılarla əməkdaşlıq edən yerli feodallara qarşı vuruşan silahlı dəstələrin üzvləri.
H. bir çox hallarda qarətçiliklə də məşğul olublar. 1804–1813-cü illərdə onlar I Serbiya üsyanında iştirak ediblər, 1877–1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsində isə rusların tərəfində Bolqarıstanın müstəqilliyi uğrunda vuruşublar. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, H. termini türkcə “quldur”, “qarətçi” anlamını verən “haydut” sözündən yaranıb.
Tarix terminləri lüğətihartal
qucarat. hartala < har – bütün, tamamilə + tal(a) – bağlamaq; hərfi mənası: dükanların bağlanması
XX əsrin I yarısında Hindistanda ingilis müstəmləkəçilərinə qarşı yönəlmiş və kütləvi surətdə dükanların bağlanması, xarici malların boykot edilməsi ilə müşayiət olunan tətil forması.
H. ticarətin və digər iqtisadi fəaliyyət sahələrinin iflicinə gətirib çıxarır. Bu termin ilk dəfə Mahatma Qandi tərəfindən işlədilib. O, ingilislərə qarşı milli azadlıq hərəkatında həmin mübarizə metodundan geniş istifadə edib. 1947-ci ildə Hindistanın müstəqillik əldə etməsindən sonra da ölkədə, eləcə də Pakistan, Şri-Lanka, Malayziyada müxtəlif siyasi partiyalar öz məqsədlərinə çatmaq üçün tez-tez H.-a əl atır.
Tarix terminləri lüğətihegemonizm
yun. hegemonia – hökmranlıq
Hər hansı subyektin öz siyasətini, baxış və məqsədlərini digər subyektlərə qəbul etdirməsi; başqaları üzərində hökmranlığın bərqərar olunmasına yönəldilmiş siyasət.
H. insanlar, siyasi təşkilatlar, ictimai hərəkatlar, xalqlar, dövlətlər arasındakı münasibətlərdə özünü büruzə verə bilər. O, siyasi, ideoloji, iqtisadi, hərbi və s. vasitələrlə həyata keçirilir. H.-in əsasında insanların, habelə xalqların intellektual və mənəvi inkişaf baxımından qeyri-bərabərliyi barədə irqçilik ideyası durur. H. başqa xalqları və dövlətləri öz iradəsinə tabe etməyə çalışan faşist və diktatura rejimləri üçün daha xarakterikdir.
Tarix terminləri lüğətihegemonluq
yun. hegemonia – hökmranlıq
Birincilik, güc və maraqlar baxımından üstünlük, aparıcı rol.
Qədim zamanlarda bu termin yunan polislərinin ittifaqında ən güclü şəhər-dövləti digərlərindən fərqləndirmək üçün işlədilib. XIX əsrdən başlayaraq ondan tarixi ədəbiyyatda bir dövlətin digəri üzərində hökmranlığı anlamında istifadə edilir.
Tarix terminləri lüğətiHereti
gür. – herlər ölkəsi
Gürcü mənbələrində Qafqaz Albaniyasının Gürcüstanla həmsərhəd ərazisinin adı.
Alazan və İori çayları hövzəsində yerləşən bu ərazidə Hereti şəhəri də olub və o, VII əsrdə ərəblər tərəfindən dağıdılıb. H.-də məskunlaşmış herlərin Azərbaycanda yaşamış qrizlarla (özlərini “qər” adlandırırlar) haputluların (özlərini “hər” adlandırırlar) əcdadları olduqları ehtimal edilir.
Tarix terminləri lüğətihersoq
alm. herzog < heer – qoşun + ziehen – arxasınca aparmaq, dartıb aparmaq
Qədim germanlarda tayfa əyanları tərəfindən seçilən hərbi başçı.
Erkən orta əsrlərdə artıq böyük german tayfalarının irsi knyazlarına H. deyiblər. Feodal pərakəndəliyi dövründə isə iri torpaq sahibi H. adlanıb və o, feodal nərdivanında kraldan sonra ikinci pillədə dayanıb. Feodalizmin süqutundan sonra H. Fransa, İngiltərə, İspaniya və İtaliyada ali zadəgan tituluna çevrilib.
Tarix terminləri lüğəti