Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
yabqu
türk. yabyu
Qədim türk dövlətlərində, xüsusilə Oğuz dövlətində rütbə, ünvan.
Bir çox hallarda Y. termini hökmdar titulu mənasında işlənib; məs.: oğuzlar qurduqları ilk dövlətə Oğuz Yabquluğu adı veriblər və həmin dövlətin hökmdarlarının adının qarşısına Y. sözü əlavə olunub. Bu mənada Y. “xaqan” termini ilə eyni anlam daşısa da, onun kökləri daha qədimlərə gedib çıxır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə isə qədim türklərdə xaqandan sonra hakim sülalənin ikinci şəxsi Y. adlandırılıb və bu titulu əksər hallarda onun kiçik qardaşı daşıyıb. Mahmud Kaşğari isə Y.-nun xaqan və onun vəliəhdindən sonra dövlətdə üçüncü şəxs olduğunu göstərir.
Tarix terminləri lüğətiyakobinçilər
fr. jakobins
Böyük Fransa inqilabı dövründə radikal sol siyasi klubun üzvləri.
Onlar müqəddəs Yakov monastırında toplaşdıqları üçün belə adlandırılıblar. Y.-in əsas liderləri M.Robespyer, J.P.Marat, J.Danton, A.Sen-Jüst olub. Jirondistlərə qarşı xalq üsyanına (31 may – 2 iyun, 1793) başçılıq edən Y. hakimiyyəti ələ keçirərək Yakobin diktaturasını yaradıblar. Onların hakimiyyətdə olduğu dövrdə aqrar məsələnin həlli üçün mühüm addımlar atılıb, bir çox feodal mükəlləfiyyətləri tamamilə və ya qismən ləğv edilib, qiymətlərin ən yüksək həddini müəyyənləşdirən maksimum qanunu qəbul olunub, əks-inqilabi qüvvələrə bir sıra ciddi zərbələr endirilib. Lakin Y.-in tətbiq etdiyi kütləvi terror və daxili parçalanma sonda diktaturanın süqutuna səbəb olub. Termidor çevrilişi (27–28 iyun, 1794) nəticəsində Y. hakimiyyəti itiriblər, M.Robespyer, A.Sen-Jüst, habelə Y.-in digər tanınmış rəhbərləri edam edilib.
Tarix terminləri lüğətiyam
türkcə
Orta əsrlərdə monqol işğalına məruz qalmış ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda nəqliyyat və rabitə (poçt) məntəqəsi.
Y. ilk dəfə Qızıl Ordada təsis olunub və dövlətin ucqar əraziləri ilə əlaqəni təmin etmək məqsədi daşıyıb. Elçi, səfir, vergi toplayan və başqa məmurların bir məntəqədən digərinə gedib-gəlməsini təmin etmək üçün yollarda hər 3-4 fərsəx məsafədə xüsusi dayanacaq məntəqələri inşa edilib. Həmin dayanacaqlar Y., onlara başçılıq edənlər isə yamçı adlanıb.
Tarix terminləri lüğətiyamato
yap. – böyük harmoniya
Eramızın III–IV əsrlərində Yaponiyada tayfa ittifaqı.
Onun əsasında Yaponiyada VIII əsrədək mövcud olmuş ilk erkən feodal dövləti formalaşıb. Y. sonradan tarix ədəbiyyatında qədim yapon dövlətinin adı kimi işlədilib. “Hippon” (“Yaponiya”) termini isə yalnız 670-ci ildə meydana gəlib.
Tarix terminləri lüğətiyamyamlıq
Keçmişdə bəzi tayfalar və xalqlar arasında geniş yayılmış adamyemə adəti.
Qida çatışmazlığı ilə bağlı olan Y. heyvanların əhliləşdirilməsi və maldarlığın inkişafı ilə əlaqədar aradan qalxıb. Y. yalnız dini-magik ideologiya ilə əlaqədar bəzi tayfalar arasında qalıb.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiyanki
ing. yankee
Öncə ABŞ-ın şimal-şərqində yerləşən Yeni İngiltərə regionunun əhalisinə verilən, sonradan daha geniş məna kəsb edərək bütün ABŞ sakinlərinə şamil olunan ad.
Bu termin XVIII əsrdə yaranıb. Ehtimallara görə, onu ilk dəfə 1758-ci ildə Britaniya generalı J.Vulf Yeni İngiltərədən olan əsgərlərinə münasibətdə işlədib.
Tarix terminləri lüğətiyapıncı
Maldar əhali və çobanlar arasında daha geniş yayılmış üst kişi geyimi növü.
Əsasən, yağmurlu və soyuq havada geyilən Y. saçaqlı və saçaqsız, ağ və qara, həmçinin tikişli və tikişsiz olub. Saçaqlı Y. yağış suyunu yaxşı axıtdığından xüsusilə yüksək qiymətləndirilib. Ağ rəngli, saçaqlı və tikişsiz Y.-lardan, bir qayda olaraq, yüksək zümrə nümayəndələri, saçaqsız və tikişli Y.-lardan isə çobanlar və yoxsul əhali istifadə edib. Adətən, uzun və qolsuz olan Y. çiyinə salınıb və boğazın altından qaytanla bağlanıb.
Tarix terminləri lüğətiyaranqa
çukot. yaranı – ev, tikili
Şimal-Şərqi Sibirin köçəri xalqları (çukçalar, yukagirlər, evenlər və koryaklar) arasında geniş yayılmış müvəqqəti ev tipi.
Y.-nın karkası ağac çubuqlardan qurulur və onların ucları yuxarı hissədə birləşdirilir. Bu səbəbdən Y.-nın tavanı konus və ya günbəz formasında olur, karkasın üstü isə maral və ya morj dəriləri ilə örtülür. Adətən, hündürlüyü 3,5-4,7 m, diametri 5,7-8 m olan Y. piy lampası ilə qızdırılır və işıqlandırılır. Daxildə o, yaşayış və anbar hissələrinə bölünür.
Tarix terminləri lüğətiyardarlıq
Torpaq icarəsinin formalarından biri.
Bu zaman icarəçi (yardar) torpaq mülkiyyətçisinə icarə haqqını məhsulla ödəyir. Feodalizmin dağılması və erkən kapitalist münasibətlərinin inkişafı mərhələsində geniş yayıldığı üçün bəzi tədqiqatçılar Y.-ı feodal torpaq icarəsindən kapitalist torpaq icarəsinə keçid forması sayırlar. Şərqin bir sıra ölkələrində, məsələn, Hindistanda Y. əsas icarə forması kimi mühüm rol oynayır. Azərbaycanda da XX əsrin əvvəlinədək mövcud olub.
Tarix terminləri lüğətiyasaq
tat. yasak – natural vergi; başq. yahak – vergi, mükəlləfiyyət
Rusiya imperiyasında ovçuluqla məşğul olan qeyri-rus xalqlardan alınan natural vergi.
Y. XV–XVIII əsrlərdə Volqaboyunda, XVII əsr – XX əsrin əvvəlində isə Sibirdə ovçuluqla məşğul olan qeyri-rus xalqlarına tətbiq olunub. Hər nəsil və tayfa üçün Y. ayrılıqda təyin edilib. Bu vergi əvvəlcə xəz, bəzi hallarda isə mal-qara ilə ödənilib, 1720-ci illərdən etibarən Volqaboyunda, 1822-ci ildən isə Sibirdə pulla toplanmağa başlanıb. Y. 1917-ci il Fevral inqilabına qədər mövcud olub.
Tarix terminləri lüğəti